लघुसिद्धान्तकौमुदी (तद्धिते रक्ताद्यर्थकाः चातुरर्थिकाश्च)


अथ रक्ताद्यर्थकाः
१०३६ तेन रक्तं रागात्
अण् स्‍यात् । रज्‍यतेऽनेनेति रागः । काषायेण रक्तं वस्‍त्रं काषायम् ।।
१०३७ नक्षत्रेण युक्तः कालः
अण् स्‍यात् ।

(तिष्‍यपुष्‍ययोर्नक्षत्राणि यलोप इति वाच्‍यम्) । पुष्‍येण युक्तं पौषमहः ।।
१०३८ लुबविशेषे
पूर्वेण विहितस्‍य लुप् स्‍यात् षष्‍टिदण्‍डात्‍मकस्‍य कालस्‍यावान्‍तरविशेषश्‍चेन्न गम्‍यते । अद्य पुष्‍यः ।।
१०३९ दृष्‍टं साम
तेनेत्‍येव । वसिष्‍ठेन दृष्‍टं वासिष्‍ठं साम ।।
१०४० वामदेवाड्ड्यड्ड्यौ
वामदेवेन दृष्‍टं साम वामदेव्‍यम् ।।
१०४१ परिवृतो रथः
अस्‍मिन्नर्थेऽण् प्रत्‍ययो भवति । वस्‍त्रेण परिवृतो वास्‍त्रो रथः ।।
१०४२ तत्रोद्धृतममत्रेभ्‍यः
शरावे उद्धृतः शाराव ओदनः ।।
१०४३ संस्‍कृतं भक्षाः
सप्‍तम्‍यन्‍तादण् स्‍यात्‍संस्‍कृतेऽर्थे यत्‍संस्‍कृतं भक्षाश्‍चेत्ते स्‍युः । भ्राष्‍ट्रेषु संस्‍कृता भ्राष्‍ट्रा यवाः ।।
१०४४ साऽस्‍य देवता
इन्‍द्रो देवताऽस्‍येति ऐन्‍द्रं हविः । पाशुपतम् । बार्हस्‍पत्‍यम् ।।
१०४५ शुक्राद्घन्
शुक्रियम् ।।
१०४६ सोमाट्ट्यण्
सौम्‍यम् ।।
१०४७ वाय्‍वृतुपित्रुषसो यत्
वायव्‍यम् । ऋतव्‍यम् ।।
१०४८ रीङ् ऋतः
अकृद्यकारे असार्वधातुके यकारे च्‍वौ च परे ऋदन्‍ताङ्गस्‍य रीङादेशः । यस्‍येति च । पित्र्यम् । उषस्‍यम् ।।
१०४९ पितृव्‍यमातुलमातामहपितामहाः
एते निपात्‍यन्‍ते । पितुर्भ्राता पितृव्‍यः । मातुर्भ्राता मातुलः । मातुः पिता मातामहः । पितुः पिता पितामहः ।।
१०५० तस्‍य समूहः
काकानां समूहः काकम् ।।
१०५१ भिक्षादिभ्‍योऽण्
भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । गर्भिणीनां समूहो गार्भिणम् । इह 

(भस्‍याढे तद्धिते)
 । इति पुंवद्भावे कृते –
१०५२ इनण्‍यनपत्‍ये
अनपत्‍यार्थेऽणि परे इन् प्रकृत्‍या स्‍यात् । तेन नस्‍तद्धित इति टिलोपो न । युवतीनां समूहो यौवनम् ।।
१०५३ ग्रामजनबन्‍धुभ्‍यस्‍तल्
तलन्‍तं स्‍त्रियाम् । ग्रमता । जनता । बन्‍धुता ।
(गजसहायाभ्‍यां चेति वक्तव्‍यम्) । गजता । सहायता ।

(अह्‍नः खः क्रतौ)
 । अहीनः ।।
१०५४ अचित्तहस्‍तिधेनोष्‍ठक्
१०५५ इसुसुक्तान्‍तात्‍कः
इस् उस् उक्तान्‍तात्‍परस्‍य ठस्‍य कः । साक्तुकम् । हास्‍तिकम् । धैनुकम् ।।
१०५६ तदधीते तद्वेद
१०५७ न य्‍वाभ्‍याम् पदान्‍ताभ्‍यां पूर्वौ तु ताभ्‍यामैच्
पदान्‍ताभ्‍यां यकारवकाराभ्‍यां परस्‍य न वृद्धिः किंतु ताभ्‍यां पूर्वौ क्रमादैजावागमौ स्‍तः। व्‍याकरणमधीते वेद वा वैयाकरणः ।।
१०५८ क्रमादिभ्‍यो वुन्
क्रमकः । पदकः । शिक्षकः । मीमांसकः ।।
इति रक्ताद्यर्थकाः ।। ३ ।।

अथ चातुरर्थिकाः

१०५९ तदस्‍मिन्नस्‍तीति देशे तन्नाम्‍नि
उदुम्‍बराः सन्‍त्‍यस्‍मिन्‍देशे औदुम्‍बरो देशः ।।
१०६० तेन निर्वृत्तम्
कुशाम्‍बेन निर्वृत्ता नगरी कौशाम्‍बी ।।
१०६१ तस्‍य निवासः
शिबीनां निवासो देशः शैबः ।।
१०६२ अदूरभवश्‍च
विदिशाया अदूरभवं नगरं वैदिशम् ।।
१०६३ जनपदे लुप्
जनपदे वाच्‍ये चातुरर्थिकस्‍य लुप् ।।
१०६४ लुपि युक्तवद्व्‍यक्तिवचने
लुपि सति प्रकृतिवल्‍लिङ्गवचने स्‍तः । पञ्चालानां निवासो जनपदः पञ्चालाः। कुरवः । अङ्गाः। वङ्गाः । कलिङ्गाः ।।
१०६५ वरणादिभ्‍यश्‍च
अजनपदार्थ आरम्‍भः । वरणानामदूरभवं नगरं वरणाः ।।
१०६६ कुमुदनडवेतसेभ्‍यो ड्मतुप्
१०६७ झयः
झयन्‍तान्‍मतोर्मस्‍य वः । कुमुद्वान् । नड्वान् ।।
१०६८ मादुपधायाश्‍च मतोर्वोऽयवादिभ्‍यः
मवर्णावर्णान्‍तान्‍मवर्णावर्णोपधाच्‍च यवादिवर्जितात्‍परस्‍य मतोर्मस्‍य वः । वेतस्‍वान् ।।
१०६९ नडशादाड्ड्वलच्
नड्वलः । शाद्वलः ।।
१०७० शिखाया वलच्
शिखावलः ।।
इति चातुरर्थिकाः ।। ४ ।।

Share:

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

लोकप्रिय पोस्ट

ब्लॉग की सामग्री यहाँ खोजें।

लेखानुक्रमणी

जगदानन्द झा. Blogger द्वारा संचालित.

मास्तु प्रतिलिपिः

इस ब्लॉग के बारे में

संस्कृतभाषी ब्लॉग में मुख्यतः मेरा
वैचारिक लेख, कर्मकाण्ड,ज्योतिष, आयुर्वेद, विधि, विद्वानों की जीवनी, 15 हजार संस्कृत पुस्तकों, 4 हजार पाण्डुलिपियों के नाम, उ.प्र. के संस्कृत विद्यालयों, महाविद्यालयों आदि के नाम व पता, संस्कृत गीत
आदि विषयों पर सामग्री उपलब्ध हैं। आप लेवल में जाकर इच्छित विषय का चयन करें। ब्लॉग की सामग्री खोजने के लिए खोज सुविधा का उपयोग करें

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 2

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 3

Sanskritsarjana वर्ष 2 अंक-1

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 1

समर्थक एवं मित्र

सर्वाधिकार सुरक्षित

विषय श्रेणियाँ

ब्लॉग आर्काइव

Recent Posts

लेखाभिज्ञानम्

अंक (1) अभिनवगुप्त (1) अलंकार (3) आचार्य (1) आधुनिक संस्कृत (1) आधुनिक संस्कृत गीत (1) आधुनिक संस्कृत साहित्य (3) आम्बेडकर (1) उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थान (1) उत्तराखंड (1) ऋग्वेद (1) ऋतु (1) ऋषिका (1) कणाद (1) करक चतुर्थी (1) करण (2) करवा चौथ (1) कर्मकाण्ड (33) कामशास्त्र (1) कारक (1) काल (3) काव्य (4) काव्यशास्त्र (8) काव्यशास्त्रकार (1) कुमाऊँ (1) कूर (1) कूर्मांचल (1) कृदन्त (3) कोजगरा (1) कोश (2) गंगा (1) गया (1) गाय (1) गीतकार (1) गीति काव्य (1) गुरु (1) गृह कीट (1) गोविन्दराज (1) ग्रह (1) चरण (1) छन्द (4) छात्रवृत्ति (1) जगत् (1) जगदानन्द झा (3) जगन्नाथ (1) जीवनी (3) ज्योतिष (13) तद्धित (10) तिङन्त (11) तिथि (2) तीर्थ (3) दर्शन (8) धन्वन्तरि (1) धर्म (1) धर्मशास्त्र (12) नक्षत्र (3) नाटक (2) नाट्यशास्त्र (2) नायिका (2) नीति (2) पक्ष (1) पतञ्जलि (3) पत्रकारिता (4) पत्रिका (6) पराङ्कुशाचार्य (2) पाण्डुलिपि (2) पालि (3) पुरस्कार (13) पुराण (2) पुरुषार्थोपदेश (1) पुस्तक (2) पुस्तक संदर्शिका (1) पुस्तक सूची (14) पुस्तकालय (5) पूजा (1) प्रत्यभिज्ञा शास्त्र (1) प्रशस्तपाद (1) प्रहसन (1) प्रौद्योगिकी (1) बिल्हण (1) बौद्ध (6) बौद्ध दर्शन (2) ब्रह्मसूत्र (1) भरत (1) भर्तृहरि (2) भामह (1) भाषा (1) भाष्य (1) भोज प्रबन्ध (1) मगध (3) मनु (1) मनोरोग (1) महाविद्यालय (1) महोत्सव (2) मुहूर्त (2) योग (6) योग दिवस (2) रचनाकार (3) रस (1) राजभाषा (1) रामसेतु (1) रामानुजाचार्य (4) रामायण (1) राशि (1) रोजगार (2) रोमशा (1) लघुसिद्धान्तकौमुदी (45) लिपि (1) वर्गीकरण (1) वल्लभ (1) वाल्मीकि (1) विद्यालय (1) विधि (1) विश्वनाथ (1) विश्वविद्यालय (1) वृष्टि (1) वेद (2) वैचारिक निबन्ध (22) वैशेषिक (1) व्याकरण (15) व्यास (2) व्रत (2) व्रत कथा (1) शंकाराचार्य (2) शतक (1) शरद् (1) शैव दर्शन (2) संख्या (1) संचार (1) संस्कार (19) संस्कृत (16) संस्कृत आयोग (1) संस्कृत गीतम्‌ (9) संस्कृत पत्रकारिता (2) संस्कृत प्रचार (1) संस्कृत लेखक (1) संस्कृत वाचन (1) संस्कृत विद्यालय (2) संस्कृत शिक्षा (4) संस्कृतसर्जना (5) सन्धि (3) समास (6) सम्मान (1) सामुद्रिक शास्त्र (1) साहित्य (1) साहित्यदर्पण (1) सुबन्त (7) सुभाषित (3) सूक्त (3) सूक्ति (1) सूचना (1) सोलर सिस्टम (1) सोशल मीडिया (2) स्तुति (2) स्तोत्र (11) स्त्रीप्रत्यय (1) स्मृति (11) स्वामि रङ्गरामानुजाचार्य (2) हास्य (1) हास्य काव्य (1) हुलासगंज (2) Devnagari script (2) Dharma (1) epic (1) jagdanand jha (1) JRF in Sanskrit (Code- 25) (3) Kahani (1) Library (1) magazine (1) Mahabharata (1) Manuscriptology (2) Pustak Sangdarshika (1) Sanskrit (2) Sanskrit language (1) sanskrit saptaha (1) sanskritsarjana (3) sex (1) Student Contest (1) UGC NET/ JRF (4)