तव्यत्, तव्य तथा अनीयर् प्रत्यय


लेख पढ़ने के बाद  अभ्यास करें तथा लेख के अंत में दिये टिप्पणी में अपना सुझाव लिखें।

 अधोलिखित नियमों को हिन्दी में जानने के लिए संस्कृत शिक्षण पाठशाला 2 पर क्लिक करें। 
तव्यत् प्रत्ययः
  Ø  विधिलिङ् लकारस्य स्थाने कर्मणि प्रयोगे तव्यत् प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति ।
  Ø  तव्यत् प्रत्ययस्य प्रयोगः आवश्यकतायाः अर्थे भवति ।
  Ø   ‘तव्यत्’ प्रत्ययस्य ‘त्’ कारस्य लोपः भवति तथाच ‘तव्य’ इति अवशिष्यते । धातुना सह ‘तव्य’ योजयित्वा यत् पदं निर्मीयते तत् कर्मपदस्य विशेषणं भवति । अतः तस्य रूपाणि त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु भवन्ति ।
    यथा – कृ + तव्यत् = कर्तव्यः ; कर्तव्या ; कर्तव्यम्
  Ø  अत्र कर्तृपदस्य तृतीयाविभक्तिः तथाच कर्मपदस्य प्रथमाविभक्तिः भवति । क्रिया कर्मानुसारीणि भवति । 
  Ø  अस्य रूपाणि पुलिङ्गे ‘रामशब्दवत्’  स्त्रीलिङ्गे ‘लताशब्दवत्’ नपुंसकलिङ्गे ‘फलशब्दवत्’ भवन्ति ।
  Ø  अकर्मकधातुभ्यः तव्यत् प्रत्यययुक्तक्रिया प्रथमान्तनपुंसकलिङ्गे एकवचने एव भवति ।
  Ø  ‘म्’ कारान्त धातवः म् = न्  यथा – गम् + तव्यत् = गन्तव्य ; नम्  + तव्यत् = नन्तव्य
  Ø  ‘आ’ कारान्तधातुभ्यः साक्षात् प्रत्ययः युज्यते । यथा पा + तव्यत् = पातव्य ; दा + तव्यत् = दातव्य ;
      स्था + तव्यत् = स्थातव्य ; घ्रा + तव्यत् = घ्रातव्य
Ø  इकारान्त/ ईकारान्त धातूनां गुणः भूत्वा ‘ए’ भवति ।  यथा- जि + तव्यत् = जेतव्य ;                      
     नी + तव्यत् = नेतव्य ; चि + तव्यत् = चेतव्य
Ø ‘उकारान्त’ धातूनां गुणः भूत्वा ‘ओ’ भवति ।   यथा- श्रु + तव्यत् = श्रोतव्य
Ø ‘ऋकारान्त’ धातूनां गुणः भूत्वा ‘अर्’ भवति ।   यथा- कृ + तव्यत् = क् + अर् +तव्य = कर्तव्य ;
      मृ + तव्यत् = म् + अर् +तव्य = मर्तव्य; स्मृ + तव्यत् = स् + म् + अर् +तव्य = स्मर्तव्य;
       हृ + तव्यत् = ह्+ अर् +तव्य = हर्तव्य
धातु      विधिलिङ्       तव्यत् (पु.)        तव्यत् (स्त्री.)     तव्यत् (नपुं.)           अनीयर्
गम्       गच्छेत्           गन्तव्यः              गन्तव्या             गन्तव्यम्              गमनीयम्
पठ्       पठेत्              पठितव्यः             पठितव्या           पठितव्यम्            पठनीयम्
लिख्     लिखेत्            लेखितव्यः            लेखितव्या         लेखितव्यम्
खादृ      खादेत्            खादितव्यः           खादितव्या         खादितव्यम्
पा        पिबेत्             पातव्यः               पातव्या            पातव्यम्
नी        नयेत्               नेतव्यः               नेतव्या              नेतव्यम्
गा        गायेत्              गातव्यः              गातव्या             गातव्यम्
दृश्       पश्येत्              द्रष्टव्यः               द्रष्टव्या               द्रष्टव्यम्
दा        दद्यात्              दातव्यः              दातव्या             दातव्यम्
कृ         कुर्यात्              कर्तव्यः               कर्तव्या             कर्तव्यम्
पृच्छ्     पृच्छेत्               प्रष्टव्यः               प्रष्टव्या              प्रष्टव्यम्  
विश्      उपविशेत्          ----------      ----------              उपवेष्टव्यम्

धातुः
पुंलिङ्गम्
स्त्रीलिङ्गम्
नपुंसकलिङ्गम्
धातुः
पुंलिङ्गम्
स्त्रीलिङ्गम्
नपुंसकलिङ्गम्
ज्ञा
पा
दा
नी
जि
छिद्
क्री
हृ
स्मृ
नम्
गम्
हन्
क्षम्
सेव्
भाष्
पठ्
खाद्
ज्ञातव्यः
पातव्यः
दातव्यः
नेतव्यः
जेतव्यः
छेत्तव्यः
क्रेतव्यः
हर्तव्यः
स्मर्तव्यः
नन्तव्यः
गन्तव्यः
हन्तव्यः
क्षन्तव्यः
सेवितव्यः
भाषितव्यः
पठितव्यः
खादितव्यः
ज्ञातव्या
पातव्या
दातव्या
नेतव्या
जेतव्या
छेत्तव्या
क्रेतव्या
हर्तव्या
स्मर्तव्या
नन्तव्या
गन्तव्या
हन्तव्या
क्षन्तव्या
सेवितव्या
भाषितव्या
पठितव्या
खादितव्या
ज्ञातव्यम्
पातव्यम्
दातव्यम्
नेतव्यम्
जेतव्यम्
छेत्तव्यम्
क्रेतव्यम्
हर्तव्यम्
स्मर्तव्यम्
नन्तव्यम्
गन्तव्यम्
हन्तव्यम्
क्षन्तव्यम्
सेवितव्यम्
भाषितव्यम्
पठितव्यम्
खादितव्यम्
जन्
रक्ष्
वद्
ग्रह्
दृश्
पच्
प्रच्छ्
गै
ब्रू
लभ्
चुर्
गण्
चिन्त्
दण्ड्
कथ्
पूज्
भक्ष्
जनितव्यः
रक्षितव्यः
वदितव्यः
ग्रहीतव्यः
द्रष्ट्व्यः
पक्तव्यः
प्रष्टव्यः
गातव्यः
वक्तव्यः
लब्धव्यः
चोरयितव्यः
गणयितव्यः
चिन्तयितव्यः
दण्डयितव्यः
कथयितव्यः
पूजयितव्यः
भक्षयितव्यः
जनितव्या
रक्षितव्या
वदितव्यम्
ग्रहीतव्या
द्रष्ट्व्या
पक्तव्या
प्रष्टव्या
गातव्या
वक्तव्या
लब्धव्या
चोरयितव्या
गणयितव्या
चिन्तयितव्या
दण्डयितव्या
कथयितव्या
पूजयितव्या
 भक्षयितव्या
जनितव्यम्
रक्षितव्यम्
वदितव्यम्
ग्रहीतव्यम्
द्रष्टव्यम्
पक्तव्यम्
प्रष्टव्यम्
गातव्यम्
वक्तव्यम्
लब्धव्यम्
चोरयितव्यम्
गणयितव्यम्
चिन्तयितव्यम्
दण्डयितव्यम्
कथयितव्यम्
पूजयितव्यम्
भक्षयितव्यम्
अकर्मकधातुभ्यः भाववाच्यम्

धातुः
पुंलिङ्गम्
स्त्रीलिङ्गम्
नपुंसकलिङ्गम्
धातुः
पुंलिङ्गम्
स्त्रीलिङ्गम्
नपुंसकलिङ्गम्
भी
वस्
मुद्
रुद्
पत्
मिल्
रोच्
स्था
भू
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------

भेतव्यम्
उषितव्यम्
मोदितव्यम्
रोदितव्यम्
पतितव्यम्
मेलितव्यम्
रोचितव्यम्
स्थातव्यम्
भवितव्यम्
मृ
शी
हस्
नृत्
खेल्
चल्
क्रीड्
धाव्
भ्रम्
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------

---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------
---------

मर्तव्यम्
शयितव्यम्
हसितव्यम्
नर्तितव्यम्
खेलितव्यम्
चलितव्यम्
क्रीडितव्यम्
धावितव्यम्
भ्रमितव्यम्
                                                          अनीयर्
 Ø        अनीयर् प्रत्ययस्य योजनसन्दर्भे कतिचन अवधातव्याः अंशाः ।
 Ø        अनीयर् इत्यस्य ‘र्’ कारस्य लोपः भवति केवलम् अनीय इति धातुभ्यः युज्यते ।
 Ø        यदि धातुः एकस्वरवर्णयुक्तः स्यात् तर्हि  इ/ई = अय् ; उ/ऊ = अव् ; ऋ = र् इति परिवर्तनं भवति ।
 Ø      इ / ई = अय् = जि + अनीयर् = जयनीय   चि + अनीयर् = चयनीय     नी + अनीयर् = नयनीय
 Ø      उ = अव् = श्रु + अनीयर् = श्रवणीय  भू + अनीयर् = भवनीय
 Ø      ऋ = र् = कृ + अनीयर् = करणीय  हृ + अनीयर् = हरणीय  मृ + अनीयर् = मरणीय
 Ø    वर्णद्वयस्य धातौ प्रथमवर्णः ‘उ’ स्वरयुक्तः स्यात् तदा ‘उ’ स्थाने ‘ओ’ ; ‘ऋ’ स्थाने ‘र्’  तथाच ‘इ’ स्थाने ‘ए’ इति परिवर्तनं भवति ।
 Ø      यथा – ष् + अनीयर् = षणीय  ; क्ष् + अनीयर् = क्षणीय
 Ø      वर्णद्वययुक्त धातवः – शुभ् + अनीयर् = शोभनीय ; मुच् + अनीयर् = मोचनीय; मुद् + अनीयर् = मोदनीय ;  भुज् + अनीयर् = भोजनीय ; तुद् + अनीयर् = तोदनीय ;  चुर् + अनीयर् = चोरणीय
 Ø       ऋकारयुक्ताः वर्णद्वययुक्ताः केचनधातवः ।
 Ø       वृत् + अनीयर्  = वर्तनीय  ;   दृश् + अनीयर् = दर्शनीय  ; वृध् + अनीयर् = वर्धनीय  ;
  स्पृश् + अनीयर् = स्पर्शनीय
धातुः
पुलिङ्गम्
स्त्रीलिङ्गम्
नपुंसकलिङ्गम्
धातुः
पुलिङ्गम्
स्त्रीलिङ्गम्
नपुंसकलिङ्गम्
पठ्
नम्
सेव्
लभ्
गम्
ग्रह्
चिन्त्
खाद्
वद्
पा
दा
नी
जि
इष्
पठनीयः
नमनीयः
सेवनीयः
लभनीयः
गमनीयः
ग्रहणीयः
चिन्तनीयः
खादनीयः
वदनीयः
पानीयः
दानीयः
नयनीयः
जयनीयः
एषणीयः

पठनीया
नमनीया
सेवनीया
लभनीया
गमनीया
ग्रहणीया
चिन्तनीया
खादनीया
वदनीया
पानीया
दानीया
नयनीया
जयनीया
एषणीया
पठनीयम्
नमनीयम्
सेवनीयम्
लभनीयम्
गमनीयम्
ग्रहणीयम्
चिन्तनीयम्
खादनीयम्
वदनीयम्
पानीयम्
दानीयम्
नयनीयम्
जयनीयम्
एषणीयम्

कृष्
हृ
स्मृ
स्पृश्
प्रच्छ्
तुद्
शुभ्
मुच्
मुद्
लिख्
दृश्
कृष्
हस्
   मृ
कर्षणीयः
हरणीयः
स्मरणीयः
स्पर्शनीयः
पृच्छनीयः
तोदनीयः
शोभनीयः
मोचनीयः
मोदनीयः
लेखनीयः
दर्शनीयः
कर्षणीयः
-
-
कर्षणीया
हरणीया
स्मरणीया
स्पर्शनीया
पृच्छनीया
तोदनीया
शोभनीया
मोचनीया
मोदनीया
लेखनीया
दर्शनीया
कर्षणीया
-
-
कर्षणीयम्
हरणीयम्
स्मरणीयम्
स्पर्शनीयम्
पृच्छनीयम्
तोदनीयम्
शोभनीयम्
मोचनीयम्
मोदनीयम्
लेखनीयम्
दर्शनीयम्
कर्षणीयम्
हसनीयम्
    मरणीयम्

अभ्यासः
प्रदत्त-उत्तरेषु शुद्धम् उत्तरं चीयताम् –
अस्माभिः प्रतिदिनं विद्यालयः गम् + तव्यत् ।         -------------------  गन्तव्यः / गमनीयः / गन्तव्यम्
सर्वैः देशसेवा कृ + तव्यत् ।                                -------------------  कर्तव्या / कर्तव्यम् / कर्तव्यः
छात्रैः विद्यालयस्य अनुशासनं पाल् + अनीयर् ।      -------------------  पालनीयः / पालनीयम् / पालनीयाः
          अस्माभिः परस्परं स्नेहेन वस् + तव्यत् ।                -------------------  वसितव्यम् / वसितव्यः / वसितव्या
छात्रेण प्रश्नः प्रच्छ् + तव्यत् ।                             -------------------  प्रष्टव्यम् / प्रष्टव्यः / प्रष्टव्या
सदा सन्मार्गेण एव गम् + अनीयर् ।                     -------------------  गमनीया / गमनीयम् / गमनीयः
पुस्तकेषु किमपि न लिख् + तव्यत् ।                 -------------------  लेखितव्या / लेखितव्यः / लेखितव्यम्  
सदा सद्वचनानि एव श्रु + अनीयर् ।                   -------------------  श्रवणीया / श्रवणीयम् / श्रवणीयानि
विद्यालये छात्रैः गुरवः नम् + तव्यत् ।                   -------------------  नन्तव्या / नन्तव्यः / नन्तव्याः
अस्माभिः सद्-ग्रन्थाः अपि पठ् + अनीयर् ।            -------------------  पठनीयाः / पठनीयः / पठनीयम्  
क्रियाकलापाः अपि प्रतिदिनं कृ + अनीयर् ।            -------------------  करणीयाः / करणीयम् / करणीयः
सदैव पापकर्म त्यज् + तव्यत् ।                             -------------------  त्यक्तव्यः / त्यक्तव्यम् / त्यक्तव्या
कोष्ठकात् शुद्धम् उत्तरं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत –
अस्माभिः जन्तुशालां गत्वा पशवः ----------- ---।      (द्रष्टव्यः / द्रष्टव्याः)
जनैः परेषां भारः ----------- --।                            (नयनीयम् / नयनीयः)
सदैव मातापित्रोः गुरोः च आज्ञा ----------- ----।       (पालयितव्या / पालयितव्यः)
मातापितरौ सदैव ----------- ----।                         (पूजनीयौ / पूजनीयम्)
परद्रव्याणि  कदापि न ----------- ।                        (हर्तव्यम् / हर्तव्यानि)
बन्धनात् बन्दीजनाः अवश्यमेव ----------- -।           (मोचनीया / मोचनीयाः)
मालाकारेण सुगन्धितपुष्पाणि एव ----------------।  (चयनीयाः / चयनीयानि)
इदं कदापि न ----------- ।                                   (चिन्तनीयम् / चिन्तनीया)
व्याधेन वने निर्दोषाः मृगाः न----------- ।                (हन्तव्याः / हन्तव्यम्)
अभ्यासः
ज्येष्ठेन  न्यायः ----------- -----------------। ( कृ + तव्यत् )
      (क)  कर्तव्यः         (ख)  कर्तव्यौ         (ग) कर्तव्या              (घ) कर्तव्यम्
उष्णकाले अधिकं जलं ----------- ---------।  ( पा + तव्यत्)
             (क)   पातव्यम्     (ख)  पातव्यानि             (ग) पातव्याः             (घ) पातव्यः
ऋषिभिः तपः ----------- ------------------। ( कृ + तव्यत्)
           (क)   कर्तव्यः        (ख)  कर्तव्या                   (ग) कर्तव्यम्              (घ) कर्तव्याः
महिलाभिः गीतं ----------- -----------------।  ( गै + तव्यत्)
           (क)   गातव्या       (ख)  गातव्यः                  (ग) गातव्यम्              (घ) गीतव्यम्
गणप्रमुखेण पुस्तकानि ----------- ----------। ( वि + तृ + तव्यत्)
          (क)   वितर्तव्यम्       (ख)  वितर्तव्यः              (ग) वितर्तव्यानि          (घ) वितर्तव्या
शिष्येण ग्रन्थः ----------- ------------------। ( पठ् + तव्यत्)
           (क)   पठितव्यम्       (ख)  पठितव्या              (ग) पठितव्यः             (घ) पठितव्यानि 
पुत्रेण आसन्दः ----------- ------------------। ( नी + तव्यत्)
          (क)   नीतव्यः          (ख)  नेतव्यः                 (ग) नेतव्यम्               (घ) नेतव्या
मया कविता  ----------- -----------------। ( लिख + तव्यत्)                
 (क)   लेखितव्या      (ख)  लेखितव्याः          (ग) लेखितव्यम्            (घ) लेखितव्यः
शिक्षकेण विद्यालयः  ----------- --------। ( गम + तव्यत्)
           (क)   गन्तव्यम्         (ख)  गन्तव्या              (ग) गन्तव्यः                (घ) गन्तव्याः
मम मित्रेण चलच्चित्रं ----------- -------। ( दृश + तव्यत्)
           (क)   द्रष्टव्यम्         (ख)  द्रष्टव्या                (ग) द्रष्टव्याः               (घ)द्रष्टव्यानि                                            
                                              अभ्यासः
अस्माभिः जन्तुशालां गत्वा पशवः ----------- --------।      (द्रष्टव्यः / द्रष्टव्याः)
जनैः परेषां भारः ----------- --------।                            (नेतव्या/नेतव्यः)
सदैव मातापित्रोः गुरोः च आज्ञा ----------- ----------।       (पालयितव्या / पालयितव्यः)
मातापितरौ सदैव ----------- ----------।                         (पूजितव्यौ / पूजितव्यः)
परद्रव्याणि  कदापि न ----------- -------।                        (हर्तव्यम् / हर्तव्यानि)
बन्धनात् बन्दीजनाः अवश्यमेव ----------- --------।           (मोचितव्याः/ मोचितव्यम्)
मालाकारेण सुगन्धितपुष्पाणि एव ----------- ------।           (चेतव्यम् / चेतव्यानि)
इदं कदापि न ----------- --------।                                   (चिन्तितव्यम् / चिन्तितव्या)
व्याधेन वने निर्दोषाः मृगाः न----------- -------।                 (हन्तव्याः / हन्तव्यम्)
मे घोटकाः कथं ------------------?                                (रक्षितव्या / रक्षितव्याः)  
पुस्तकालये किं कर्तव्यम् किं न कर्तव्यम् इति जानन्तु ।                
किं कर्तव्यम्
किं न कर्तव्यम्
१.  स्यूतादिकं बहिः स्थापितव्यम् ।
२.  पुस्तकानि पठित्वा उत्पीठिकायाम् एव   
     त्यक्तव्यानि ।
३.  पुस्तकालयाध्यक्षायाः अनुमत्या एव पुस्तकानि
     बहिः नेतव्यानि ।
४.  समाचारपत्रं पत्रमञ्चके एव पठनीयम् ।
१.  कोलाहलः न कर्तव्यः ।
२.  पुस्तकेषु किमपि न लेखनीयम् ।

३.  चित्राणि न दूषयितव्यानि ।

४. पुस्तकानि बहिः न नेतव्यानि ।

१. निर्देशान् पठित्वा अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत ।
स्यूतादिकं कुत्र स्थापयितव्यम् ? ----------- ----------- -------।
पुस्तकानि कुत्र त्यक्तव्यानि ?  ----------- ----------- ----------- -।
कस्याः अनुमत्या पुस्तकानि बहिः नेतव्यानि ? ----------- ----------- ------।
समाचारपत्रं कुत्र पठनीयम् ?  ----------- ----------- ----------- -।
किं पुस्तकालये कोलाहलः कर्तव्यः ? ----------- ----------- ----।
कुत्र किमपि न लेखनीयम् ? ----------- ----------- ----------- ----।
पुस्तकानि कुत्र न नेतव्यानि ?  ----------- ----------- ----------- -।
२. अधोलिखितवाक्येषु तृतीयान्तकर्तृपदं प्रथमान्तकर्मपदं च चित्वा दत्तस्थाने लिखत-
                   वाक्यम्                                 तृतीयान्तकर्तृपदम् प्रथमान्तकर्मपदम्
यथा – बालकैः प्रातः दुग्धं पातव्यम् ।                     बालकैः                   दुग्धम्
त्वया असत्यं न वदितव्यम् ।                           -----------           ----------- ----
तेन लेखः लेखितव्यः ।                                   -----------           ----------- ----
अस्माभिः पुस्तकानि पठितव्यानि ।                 -----------           ----------- ----
युवाभ्यां यथाशक्ति प्रयत्नः कर्तव्यः ।                -----------           ----------- ----
छात्रैः देशस्य रक्षा कर्तव्या ।                           -----------           ----------- ----
जनैः सौन्दर्यमयी सृष्टिः दूषिता न कर्तव्या ।      -----------          ----------- ----
मया परहिताय सर्वस्वं त्यक्तव्यम् ।                             -----------          ----------- ----
युष्माभिः प्रशस्तः मार्गः एव अनुसरणीयः ।      -----------          ----------- ----
३. विधिलिङ् – क्रियापदस्य स्थाने ‘तव्यत्’ प्रत्ययस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्यानि पुनः लिखत ।
यथा      पीयूषः पाठं पठेत् ।          पीयूषेण                         पाठः                 पठितव्यः ।
वीणा  भोजनं कुर्यात् ।                 ------------------   ---------------------   ------------------- ।
सः गुरुं नमेत् ।                            ------------------   ---------------------   ------------------- ।
बालिकाः उद्याने  क्रीडेयुः ।           ------------------   ---------------------   ------------------- ।
जनाः धनं यच्छेयुः ।                     ------------------   ---------------------   ------------------- ।
वयं पुस्तकानि पठेम ।                  ------------------   ---------------------   ------------------- ।
यूयं समाचारपत्राणि पश्येत ।        ------------------   ---------------------   ------------------- ।
४.      अधस्तन-वाक्येषु तव्यत्/अनीयर् प्रत्ययस्य प्रयोगं कृत्वा पुनः तानि वाक्यानि लिखत ।
उदा.     सः अत्र प्रवेशं न कुर्यात् । तव्यत् – तेन अत्र प्रवेशः न कर्तव्यः । अनीयर् – तेन अत्र प्रवेशः न करणीयः
१.         दर्शकाः पशून् न पीडयेयुः ।
१.         तव्यत् – ----------- ----------- -------।
२.         अनीयर् – ----------- ----------- ------।
२.         पथिकः लोकयानात् हस्तं बहिः न कुर्यात् ।
१.         तव्यत् – ----------- ----------- -------।
२.         अनीयर् – ----------- ----------- ------।
३.         गोविन्दः ग्रन्थालये उच्चैः ग्रन्थं न पठेत् ।
१.         तव्यत् – ----------- ----------- -------।
२.         अनीयर् – ----------- ----------- ------।
५. अधोलिखितवाक्येषु तव्यत् प्रत्ययस्य स्थाने अनीयर् प्रत्ययस्य प्रयोगः करणीयः -
    यथा – छात्रैः पाठः पठितव्यः ।                 छात्रैः                  पाठः                        पठनीयः ।
    मालाकारेण पुष्पाणि चेतव्यानि ।   ------------------   ---------------------   ------------------- ।
    कथाकारेण कथा कथयितव्या ।      ------------------   ---------------------   ------------------- ।
               अस्माभिः गुरवः पूजयितव्याः।      ------------------   ---------------------   ------------------- ।
    त्वया कुमार्गः त्यक्तव्यः ।             ------------------   ---------------------   ------------------- ।
    सर्वैः महापुरुषाणां चरितानि स्मर्तव्यानि । --------------   -----------------   ------------------- ।
६. अनीयर् प्रत्ययस्य स्थाने तव्यत् प्रत्ययस्य प्रयोगः करणीयः ।
यथा – प्रातः उद्याने भ्रमणीयम् ।                प्रातः                     उद्याने                       भ्रमितव्यम् ।
नृपेण प्रजाः पालनीयाः ।                          ------------------   ---------------------   ------------------- ।
त्वया धर्मग्रन्थाः श्रवणीयाः ।                    ------------------   ---------------------   ------------------- ।
कृषकैः पशवः स्नेहेन रक्षणीयाः ।                ------------------   ---------------------   ------------------- ।
छात्रैः प्रातः उत्थाय ईशः स्मरणीयः।          ------------------   ---------------------   ------------------ ।
अस्माभिः अपरेषां गुणाः एव अनुकरणीयाः।   ---------------   --------------------   --------------------- ।
७.  अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकनिर्दिष्टैः उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूर्यन्ताम् ।
बालिकाभिः राष्ट्रगीतं ---------------- । (गै + तव्यत्)             छात्रैः ---------------- (उपदेश) पालनीयाः ।
---------------- (युष्मद्) शुद्धं जलं पातव्यम् ।                       मुनिभिः ---------------- (तपस्) करणीयम् ।
न्यायाधीशेन न्यायः----------------। (कृ+अनीयर्)                ---------------- (भवती) पाठः लेखनीयः ।
विद्वद्भिः कविता ----------------। (रच् + अनीयर्)               अस्माभिः ---------------- (लता) आरोपयितव्याः ।
पत्रवाहकेण पत्राणि ----------------। (आ+नी+तव्यत्)           ---------------- (राजन्) प्रजाः पालनीयाः ।
---------------- (पितृ) पुत्राः,पुत्र्यः च पाठनीयाः ।                 कृषकैः---------------- (पशु) स्नेहेन रक्षणीयाः ।
८. ‘क’ स्तम्भे विशेषणानि ‘ख’ स्तम्भे विशेष्याणि सन्ति तेषाम् उचितमेलनं कुरुत
   ‘क’ स्तम्भः
 ‘ख’ स्तम्भः
उत्तराणि
१. रमणीया
२. आचरणीयम्
३. पालनीयानाम्
४. उल्लेखनीयायाः
५. दर्शनीयेषु
६. चयनीयानि
७. पूजनीया
८. रक्षणीयायै
९. श्रवणीयम्
१०. पठनीयाभ्याम्
१. पुष्पाणि
२. अश्वानाम्
३. गीतम्
४. माता
५. सृष्टिः
६. पुस्तकाभ्याम्
७. पर्यटनस्थलेषु
८. कर्म
९. कथायाः
१०. मातृभूम्यै
१. ----------- ----------- ------------।
२. ----------- ----------- ------------।
३. ----------- ----------- ------------।
४. ----------- ----------- ------------।
५. ----------- ----------- ------------।
६. ----------- ----------- ------------।
७. ----------- ----------- ------------।
८. ----------- ----------- ------------।
९. ----------- ----------- ------------।
१०. ----------- ----------- ----------।


Share:

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

लोकप्रिय पोस्ट

ब्लॉग की सामग्री यहाँ खोजें।

लेखानुक्रमणी

जगदानन्द झा. Blogger द्वारा संचालित.

मास्तु प्रतिलिपिः

इस ब्लॉग के बारे में

संस्कृतभाषी ब्लॉग में मुख्यतः मेरा
वैचारिक लेख, कर्मकाण्ड,ज्योतिष, आयुर्वेद, विधि, विद्वानों की जीवनी, 15 हजार संस्कृत पुस्तकों, 4 हजार पाण्डुलिपियों के नाम, उ.प्र. के संस्कृत विद्यालयों, महाविद्यालयों आदि के नाम व पता, संस्कृत गीत
आदि विषयों पर सामग्री उपलब्ध हैं। आप लेवल में जाकर इच्छित विषय का चयन करें। ब्लॉग की सामग्री खोजने के लिए खोज सुविधा का उपयोग करें

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 2

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 3

Sanskritsarjana वर्ष 2 अंक-1

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 1

समर्थक एवं मित्र

सर्वाधिकार सुरक्षित

विषय श्रेणियाँ

ब्लॉग आर्काइव

Recent Posts

लेखाभिज्ञानम्

अंक (1) अभिनवगुप्त (1) अलंकार (3) आचार्य (1) आधुनिक संस्कृत (1) आधुनिक संस्कृत गीत (1) आधुनिक संस्कृत साहित्य (3) आम्बेडकर (1) उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थान (1) उत्तराखंड (1) ऋग्वेद (1) ऋतु (1) ऋषिका (1) कणाद (1) करक चतुर्थी (1) करण (2) करवा चौथ (1) कर्मकाण्ड (33) कामशास्त्र (1) कारक (1) काल (3) काव्य (4) काव्यशास्त्र (8) काव्यशास्त्रकार (1) कुमाऊँ (1) कूर (1) कूर्मांचल (1) कृदन्त (3) कोजगरा (1) कोश (2) गंगा (1) गया (1) गाय (1) गीतकार (1) गीति काव्य (1) गुरु (1) गृह कीट (1) गोविन्दराज (1) ग्रह (1) चरण (1) छन्द (4) छात्रवृत्ति (1) जगत् (1) जगदानन्द झा (3) जगन्नाथ (1) जीवनी (3) ज्योतिष (13) तद्धित (10) तिङन्त (11) तिथि (2) तीर्थ (3) दर्शन (8) धन्वन्तरि (1) धर्म (1) धर्मशास्त्र (12) नक्षत्र (3) नाटक (2) नाट्यशास्त्र (2) नायिका (2) नीति (2) पक्ष (1) पतञ्जलि (3) पत्रकारिता (4) पत्रिका (6) पराङ्कुशाचार्य (2) पाण्डुलिपि (2) पालि (3) पुरस्कार (13) पुराण (2) पुरुषार्थोपदेश (1) पुस्तक (2) पुस्तक संदर्शिका (1) पुस्तक सूची (14) पुस्तकालय (5) पूजा (1) प्रत्यभिज्ञा शास्त्र (1) प्रशस्तपाद (1) प्रहसन (1) प्रौद्योगिकी (1) बिल्हण (1) बौद्ध (6) बौद्ध दर्शन (2) ब्रह्मसूत्र (1) भरत (1) भर्तृहरि (2) भामह (1) भाषा (1) भाष्य (1) भोज प्रबन्ध (1) मगध (3) मनु (1) मनोरोग (1) महाविद्यालय (1) महोत्सव (2) मुहूर्त (2) योग (6) योग दिवस (2) रचनाकार (3) रस (1) राजभाषा (1) रामसेतु (1) रामानुजाचार्य (4) रामायण (1) राशि (1) रोजगार (2) रोमशा (1) लघुसिद्धान्तकौमुदी (45) लिपि (1) वर्गीकरण (1) वल्लभ (1) वाल्मीकि (1) विद्यालय (1) विधि (1) विश्वनाथ (1) विश्वविद्यालय (1) वृष्टि (1) वेद (2) वैचारिक निबन्ध (22) वैशेषिक (1) व्याकरण (15) व्यास (2) व्रत (2) व्रत कथा (1) शंकाराचार्य (2) शतक (1) शरद् (1) शैव दर्शन (2) संख्या (1) संचार (1) संस्कार (19) संस्कृत (16) संस्कृत आयोग (1) संस्कृत गीतम्‌ (9) संस्कृत पत्रकारिता (2) संस्कृत प्रचार (1) संस्कृत लेखक (1) संस्कृत वाचन (1) संस्कृत विद्यालय (2) संस्कृत शिक्षा (4) संस्कृतसर्जना (5) सन्धि (3) समास (6) सम्मान (1) सामुद्रिक शास्त्र (1) साहित्य (1) साहित्यदर्पण (1) सुबन्त (7) सुभाषित (3) सूक्त (3) सूक्ति (1) सूचना (1) सोलर सिस्टम (1) सोशल मीडिया (2) स्तुति (2) स्तोत्र (11) स्त्रीप्रत्यय (1) स्मृति (11) स्वामि रङ्गरामानुजाचार्य (2) हास्य (1) हास्य काव्य (1) हुलासगंज (2) Devnagari script (2) Dharma (1) epic (1) jagdanand jha (1) JRF in Sanskrit (Code- 25) (3) Kahani (1) Library (1) magazine (1) Mahabharata (1) Manuscriptology (2) Pustak Sangdarshika (1) Sanskrit (2) Sanskrit language (1) sanskrit saptaha (1) sanskritsarjana (3) sex (1) Student Contest (1) UGC NET/ JRF (4)