सोमवार, 12 नवंबर 2018

अव्ययों का अभ्यास


स्थानसूचकानि  अव्ययानि
( अत्र  तत्र   कुत्र   अन्यत्र   सर्वत्र   एकत्र )
अभ्यासः – 1
अधोलिखितप्रश्‍नानाम् उत्तरं रिक्‍तस्थानेषु लिखत -
                           अत्र                                                                  तत्र
जलकूपी कुत्र अस्ति ?     जलकूपी अत्र अस्ति ।     वृक्षः कुत्र अस्ति ?         वृक्षः तत्र अस्ति ।
लेखनी कुत्र अस्ति ?       लेखनी अत्र अस्ति ।       क्रीडाक्षेत्रं कुत्र अस्ति ?    क्रीडाक्षेत्रं तत्र अस्ति ।
स्यूतः कुत्र अस्ति ?        -----------अस्ति ।          आलिन्दः कुत्र अस्ति ?    -----------अस्ति । 
मित्रं कुत्र अस्ति ?         -----------अस्ति ।          मार्गः कुत्र अस्ति ?        ------------अस्ति । 
सखी कुत्र अस्ति ?         -----------अस्ति ।          लोकयानानि कुत्र सन्ति ? ----------- सन्ति । 
वातायनं कुत्र अस्ति ?    -----------अस्ति ।          गुरुकुलं कुत्र अस्ति ?      ------------ अस्ति ।   
द्वारं कुत्र अस्ति ?          -----------अस्ति ।          शिक्षकप्रकोष्ठः कुत्र अस्ति ? ----------- अस्ति । 
शिक्षिका कुत्र अस्ति ?    -----------अस्ति ।          पुस्तकालयः कुत्र अस्ति ?  ------------- अस्ति । 
                          कुत्र                                              अन्यत्र
जलकूपी अत्र अस्ति       जलकूपी कुत्र अस्ति?  नदी कुत्र अस्ति ?   नदी अन्यत्र अस्ति ।
मार्गः तत्र अस्ति ।         मार्गः कुत्र अस्ति ?        गृहं कुत्र अस्ति ?          गृहम् अन्यत्र अस्ति ।
माता अन्यत्र अस्ति ।      ------------ अस्ति ?      माता कुत्र अस्ति ?    ----------------  अस्ति ।
बालिकाः एकत्र सन्ति ।   ------------- सन्ति ?       पर्वतः कुत्र अस्ति ?       ------------- अस्ति ।
प्रकाशः सर्वत्र अस्ति ।     ------------- अस्ति ?      सागरः कुत्र अस्ति ?      ------------- अस्ति ।
शिक्षिका अत्र अस्ति ।     ------------- अस्ति ?      पिता कुत्र अस्ति ?        ------------- अस्ति ।
गृहम् अन्यत्र अस्ति ।      ------------- अस्ति ?      उद्यानं कुत्र अस्ति ?       ------------- अस्ति ।
बालकाः एकत्र सन्ति ।    ------------- सन्ति  ?      वनं कुत्र अस्ति ?          ------------- अस्ति ।
                         सर्वत्र                                                         एकत्र
प्रकाशः कुत्र अस्ति ?      प्रकाशः सर्वत्र अस्ति ।    बालिकाः कुत्र सन्ति ?    बालिकाः एकत्र सन्ति ।
देवः कुत्र अस्ति ?         देवः सर्वत्र अस्ति ।        बालकाः कुत्र सन्ति ?     बालकाः एकत्र सन्ति ।
प्राणवायुः कुत्र अस्ति ?  ------------- अस्ति ।       पिता कुत्र अस्ति ?        ------------- अस्ति ।
प्रदूषणं कुत्र अस्ति ?      ------------- अस्ति ।       लेखनसामग्री कुत्र अस्ति ? ------------ अस्ति ।
आकाशः कुत्र अस्ति ?     ------------ अस्ति ।        गृहाणि कुत्र भवन्ति ?    ------------ भवन्ति ।
भूमिः कुत्र अस्ति ?        ------------ अस्ति ।        औद्योगिकक्षेत्रं कुत्र भवति ? ----------- भवति ।
वातावरणं कुत्र अस्ति ?  ------------- अस्ति ।       छात्राः कुत्र तिष्ठन्ति ?     ------------ तिष्ठन्ति ।
स्वच्छता कुत्र भवेत् ?    ------------- भवेत् ।       शिक्षकाः कुत्र तिष्ठन्ति ? ------------ तिष्ठन्ति ।
                                                 (मिश्राभ्यासः)
अभ्यासः - 2
यथोदाहरणम् अधोलिखितैः अव्ययपदैः प्रत्येकं त्रीणि वाक्यानि रचयत -
अत्र  - मम स्यूतः अत्र अस्ति ।     तत्र – अहं तत्र क्रीडामि ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
सर्वत्र – ईश्वरः सर्वत्र वर्तते ।      कुत्र – सायंङ्काले भवान् कुत्र भविष्यति ? 
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
उच्चैः – सिंहः उच्चैः गर्जति ।       शनैः  - वृद्धः जनः शनैः चलति ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------------
शीघ्रम् – भवती शीघ्रं लिखतु ।      मन्दम् – कच्छपः मन्दं चलति ।
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------------
अपि – भवान् अपि मया सह क्रीडतु ।
एव – भगवतः कृष्णस्य जन्म कारागृहे एव अभवत् ।  
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
अद्य – मम माता अद्य बहु प्रसन्ना अस्ति ।
ह्यः – ह्यः अहं वादविवादस्पर्धायां प्रथमस्थानं प्राप्तवती ।
 ----------- -----------         ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
श्वः – मम पिता श्वः विदेशात् आगमिष्यति ।
अधुना – मम माता अधुना विश्रान्तिं करोति ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
कदा – भारतीयं नूतनवर्षं कदा भवति ?                    
मा – मध्याह्ने आतपे मा क्रीड ।
 ----------- -----------         ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
पुरतः – शिक्षकस्य पुरतः छात्राः सन्ति ।                    
पृष्ठतः – विद्यालयस्य पृष्ठतः वाटिका अस्ति ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
वामतः – शिवस्य वामतः पार्वती अस्ति ।                            
दक्षिणतः – मम दक्षिणतः वातायनम् अस्ति ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
उपरि – वृक्षस्य उपरि खगाः निवसन्ति ।                      
अधः– उष्णकाले जनाः निम्बवृक्षस्य अधः विश्रान्तिं कुर्वन्ति ।  
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
अतः – परीक्षा अस्ति अतः सः पठति ।                       
च – शिक्षिका मह्यम् अङ्कनीं लेखनीं ददाति ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
किमर्थम् – शिशुः किमर्थं रोदिति ?                         
यत् – माता वदति यत् अध्ययनं करोतु ।
----------- -----------           ----------- ----------------
 ----------- -----------                    ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------------       

अभ्यासः - 3
यथोदाहरणम् अधोलिखितैः अव्ययपदैः प्रत्येकं त्रीणि वाक्यानि रचयत -
सहसा – बालकः उत्थाय सहसा धावितवान् ।              
सदा – सः सदा समयेन कार्यं करोति ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
यद्यपि -  तथापि –
यद्यपि श्वः परीक्षा भविष्यति तथापि सः न पठति ।
----------- ----------- ----------- ----------- ----------
----------- ----------- ----------- ----------- --------
----------- ----------- ----------- ----------- --------
यावत् – तावत् -  
यावत् शिक्षिका न आगच्छति तावत् भवान् गृहकार्यं पूर्णं करोतु ।
----------- ----------- ----------- ----------- ----------
----------- ----------- ----------- ----------- --------
----------- ----------- ----------- ----------- --------
यथा – तथा –
यथा ज्येष्ठाः वदन्ति तथा कनिष्ठाः कुर्वन्ति ।
----------- ----------- ----------- ----------- ----------
----------- ----------- ----------- ----------- --------
----------- ----------- ----------- ----------- --------
यदा – तदा –
यदा वृष्टिः भवति तदा वातावरणे सर्वत्र शीतलता भवति ।
----------- ----------- ----------- ----------- ----------
----------- ----------- ----------- ----------- --------
----------- ----------- ----------- ----------- --------

इव – मम भगिनी कोकिला इव गायति ।                     
नूनम् – नूनं सः एव प्रथमस्थानं लप्स्यते यः पठिष्यति ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------------       
इतस्ततः – वानराः सर्वदा इतस्ततः धावन्ति ।             
कुतः – भवती एतत् नूतनवस्त्रं कुतः क्रीतवती ?
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
इतः – इतः बालिकाः गच्छन्तु ।  ततः – ततः बालकाः गच्छन्तु ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
कदापि – अहं कदापि असत्यं न वदामि । वृथा – धनिकाय दानं वृथा भवति ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----
पुरा – पुरा भारतवर्षे रामराज्यम् आसीत् ।  आगामि – आगामि-वर्षे भारते निर्वाचनं भविष्यति ।
----------- -----------           ----------- ----------------
----------- -----------           ----------- ----------- -----
----------- -----------           ----------- ----------- -----

                                                      सङ्ख्या
अभ्यासः - 4
अधस्तनसङ्ख्याम् अक्षरैः त्रिवारं लिखत -
21  एकविंशतिः             ---------------------     ---------------------    --------------------   
22  द्वाविंशतिः               ---------------------     ---------------------    --------------------  
23  त्रयोविंशतिः                        ---------------------     ---------------------    -------------------- 
24  चतुर्विंशतिः             ---------------------     ---------------------    --------------------   
25  पञ्चविंशतिः             ---------------------     ---------------------    --------------------  
26   षडविंशतिः             ---------------------     ---------------------    --------------------  
 27   सप्तविंशतिः           ---------------------     ---------------------    --------------------  
28  अष्टविंशतिः             ---------------------     ---------------------    --------------------  
29  नवविंशतिः              ---------------------     ---------------------    --------------------    
30  त्रिंशत्                     --------------------     ---------------------    --------------------   
31  एकत्रिंशत्                ---------------------     ---------------------    --------------------   
32  द्वात्रिंशत्                 ---------------------     ---------------------    --------------------   
33  त्रयस्त्रिंशत्               ---------------------     ---------------------    --------------------   
34  चतुस्त्रिंशत्               ---------------------     ---------------------    --------------------   
35 पञ्चत्रिंशत्                ---------------------     ---------------------    -------------------- 
36  षट् त्रिंशत्               ---------------------     ---------------------    -------------------- 
37  सप्तत्रिंशत्                ---------------------     ---------------------    --------------------  
38  अष्टात्रिंशत्               ---------------------     ---------------------    --------------------   
39  नवत्रिंशत्                ---------------------     ---------------------    --------------------  
40  चत्वारिंशत्              ---------------------     ---------------------    --------------------          
41    एकचत्वारिंशत्      ---------------------     ---------------------    --------------------   
42    द्विचत्वारिंशत्     ---------------------     ---------------------    --------------------   
43    त्रिचत्वारिंशत्        ---------------------     ---------------------    -------------------- 
44    चतुश्चत्वारिंशत्      ---------------------     ---------------------    -------------------- 
45    पञ्चचत्वारिंशत्      ---------------------     ---------------------    --------------------                                             
46    षट्चत्वारिंशत्       ---------------------     ---------------------    --------------------
47    सप्तचत्वारिंशत्       ---------------------     ---------------------    -------------------- 
48    अष्टचत्वारिंशत्       ---------------------     ---------------------    --------------------   
49    नवचत्वारिंशत्       ---------------------     ---------------------    -------------------- 
50    पञ्चाशत्                ---------------------     ---------------------    --------------------  
अभ्यासः - 5
 (क्‍तान्तानि, तुमुन्नन्तानि च )
अधस्तनधातुभ्यः लृट् लकारे रूपं विलिख्य क्त्वा, तुमुन् प्रत्ययं योजयित्वा उचितरूपाणि लिखत -
धातुः         लृट् - लकारे                    क्त्वा                             तुमुन्
पठ्           पठिष्यति                         पठित्वा                             पठितुम्
खाद्         ---------------------       --------------                   ---------------------
पत्    ---------------------             --------------                   ---------------------
हस्    ---------------------             --------------                   ---------------------
मिल्    ---------------------           --------------                   ---------------------
निन्द्    ---------------------           --------------                   ---------------------    
क्रीञ्    ---------------------           --------------                   ---------------------   
रुद्    ---------------------             --------------                   ---------------------    
भू    ---------------------               --------------                   ---------------------    
ज्ञा   ---------------------                --------------                   ---------------------       
श्रु     ---------------------              --------------                   ---------------------    
कृ    ---------------------               --------------                   ---------------------   
नी    ---------------------              --------------                   ---------------------   
पा    ---------------------              --------------                   ---------------------
स्था    ---------------------            --------------                   ---------------------      
त्यज् ---------------------               --------------                   ---------------------    
ग्रह्    ---------------------             --------------                   ---------------------  
स्मृ    ---------------------              --------------                   ---------------------   
गम्    ---------------------             --------------                   ---------------------
स्पृश्   ---------------------             --------------                   ---------------------  
लिख्    ---------------------           --------------                   ---------------------
प्रच्छ्    ---------------------           --------------                   ---------------------
क्षाल्    ---------------------           --------------                   ---------------------
चिन्त्        ---------------------        --------------                   ---------------------  
भक्ष्      ---------------------          --------------                   ---------------------   
प्रेष्    ---------------------             --------------                   ---------------------   
सूच्  ---------------------                --------------                   ---------------------
दृश्                        
द्रक्ष्यति                     दृष्ट्वा                                               द्रष्टुम्    
अभ्यासः - 6
क्रियापदस्य स्थाने क्त्वान्तरूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत -
लट्               क्त्वा                      
गच्छति         गत्वा                           युवकः चलच्चित्रमन्दिरं----------(गच्छति) चलच्चित्रं पश्यति ।
वदति                उदित्वा                       वटुकः मन्त्रं -----------(वदति) आनन्दम् अनुभवति ।
क्रीडति              ---------------              क्रीडकः -----------(क्रीडति) प्रसन्नः भवति ।
वदति                ---------------                 सज्जनः सर्वं कार्यं -----------(वदति) करोति ।
पिबति               ---------------                 अनुजः फलरसं-----------(पिबति) सन्तोषम् अनुभवति ।
लिखति              ---------------                 छात्रः वाक्यं -----------(लिखति) स्मरति ।
नयति                ---------------                 सा वस्तूनि -----------(नयति) गृहं गच्छति ।
पश्यति              ---------------                 भवान् दूरदर्शनं -----------(पश्यति) शयनं करोति ।
मिलामि             ---------------                 अहं मित्रेण -----------(मिलामि) विषयं वदामि ।
त्यजति              ---------------                 एषः अध्ययनं -----------(त्यजति) अन्यत्र न गच्छति ।
खादति              ---------------                 सा फलं -----------(खादति) व्रतम् आचरति ।
पतति                ---------------                 बालकः सोपानात्-----------(पतति) रोदनं करोति ।
भवामि              ---------------                 अहं नेता -----------(भवामि) लोककल्याणं करिष्यामि ।
क्रीणाति             ---------------                 शिक्षकः सङ्गणकं -----------(क्रीणाति) विद्यालयं गच्छति ।
जानाति             ---------------                 सेवकः ------------(जानाति) कार्यं करोति ।
करोति               ---------------                 पाचकः भोजनं -----------(करोति) शयनं करोति ।
शृणोति              ---------------                 शिष्यः श्लोकं -----------(शृणोति) अनुवदति ।
ददाति               ---------------                 राजा वस्त्रं -----------(ददाति) सर्वान् उपकरोति ।
प्रेषयति             ---------------                 सः सन्देशं -----------(प्रेषयति) सर्वान् सूचयति ।
स्थापयति          ---------------                 भगिनी स्यूतं -----------(स्थापयति) आगच्छति ।
स्मरति              ---------------                 सा सर्वं -----------(स्मरति) वदति ।
गृह्णाति              ---------------                 आरक्षकः दुर्जनं -----------(गृह्णाति) ताडयति ।
क्रीणाति             ---------------                 माता शाकं -----------(क्रीणाति) पचति ।
सूचयति             ---------------                 पिता सेवकं -----------(सूचयति) गच्छति ।
रोदिति              ---------------                 बालिका -----------(रोदिति) श्रान्ता भवति ।
निन्दति              ---------------                 दुष्टः सर्वान्-----------(निन्दति) स्वस्य कार्यं साधयति ।
तिष्ठति               ---------------                 शिक्षकः -----------(तिष्ठति) पाठयति ।
क्षालयति           ---------------                 कर्मकरः जलेन प्रकोष्ठं -----------(क्षालयति) स्वच्छीकरोति ।
पृच्छति              ---------------                 अर्चकः -----------(पृच्छति) कार्यं करोति । 
अस्ति                ---------------                 सा वैद्या -----------(अस्ति) समाजसेवां करोति ।
अभ्यासः - 7
प्रथमक्रियापदस्य स्थाने क्त्वान्तरूपं योजयित्वा एकवाक्यं निर्माय पुनः लिखत -
सुनीलः सदैव हसति । वदति ।                     सुनीलः सदैव हसित्वा वदति ।
छात्राः पठन्ति । गच्छन्ति ।                       ----------- ----------- ---
लिखं लिखति । गृहं गच्छति ।                    ----------- ----------- ---
महेशः भोजनं करोति । नाटकं पश्यति ।       ----------- ----------- ---
सः श्लोकान् स्मरति । प्रसन्नः भवति ।           ----------- ----------- ---
सेविका जलं पिबति । तृप्ता भवति ।            ----------- ----------- ----
सा उत्तरं वदति । उपविशति ।                   ----------- ----------- ---
निशा उद्याने भ्रमति । श्रान्ता भवति ।          ----------- ----------- ---
रामः सीतां त्यजति । दुःखम् अनुभवति ।      ----------- ----------- ---
माला धनं ददाति । प्रसन्ना भवति ।              ----------- ----------- --
महेन्द्रः क्रीडति । गृहं गच्छति ।                  ----------- ----------- ----
सः गणितं जानाति । छात्रान् पाठयति ।        ----------- ----------- ---
एषः आपणं गच्छति । लेखनीं क्रीणाति ।        ----------- ----------- ---
बालः देवं नमति । आशीर्वादं प्राप्नोति।          ----------- ----------- ---
उषा धावति । प्रथमस्थानं प्राप्नोति ।            ----------- ----------- ---
भ्रमरः भ्रमति। मधु पिबति ।                       ----------- ----------- --
भीमः शत्रुं पश्यति । तस्य पृष्ठतः धावति ।      ----------- ----------- --
माता चिन्तयति । अनुमतिं ददाति ।             ----------- ----------- --
कथाकारः कथां कथयति । प्रसिद्धः भवति ।    ----------- ----------- --
नर्तकी गीतं शृणोति । नृत्यं करोति ।             ----------- ----------- --
सः मां पृच्छति । गृहात् बहिः गच्छति ।           ----------- ----------- - 
अभ्यासः - 8
लट्               तुमुन्             आवरणे प्रदत्तस्य क्रियापदस्य तुमुनन्तरूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत -
गच्छामि            गन्तुम्            अहं बहिः गन्तुम्          (गच्छामि) नूतनं वस्त्रं धरामि ।
पठति                ---------------     सः पुस्तकं -----------(पठति) ग्रन्थालयं गच्छति ।
पतति                ---------------     वानरः कदापि -----------(पतति) न शक्नोति ।
क्रीडति              ---------------     क्रीडकः प्रतिदिनं -----------(क्रीडति) क्रीडाङ्गणं गच्छति ।
वदति                ---------------     नेता ----------- (वदति) मञ्चं प्रति गच्छति ।
आह्वयति          ---------------     अधिकारी सेवकम् -----------(आह्वयति) पिञ्जं नुदति ।
पिबति               ---------------     मित्रं प्रतिदिनं चायं -----------(पिबति) आपणं गच्छति ।
मिलति              ---------------     पुत्रः जनकेन सह -----------(मिलति) गृहम् आगच्छति ।
नयति                ---------------     चालकः वाहनं बहिः-----------(नयति) इच्छति ।
पश्यति              ---------------     सा नृत्यं -----------(पश्यति) कार्यक्रमं गच्छति ।
 भवति              ---------------     छात्रः शिक्षकः -----------(भवति) परिश्रमं करोति ।
त्यजति              ---------------     सज्जनः दुर्गुणं -----------(त्यजति) सर्वदा प्रयत्नं करोति ।
 खादन्ति            ---------------     बालाः चाकलेहं -----------(खादन्ति) कोलाहलं कुर्वन्ति ।
 जानाति            ---------------     अनुजा उत्तरं -----------(जानाति) प्रश्नं पृच्छति ।
 कुर्वन्ति             ---------------     सर्वे भोजनं -----------(कुर्वन्ति) भोजनालयं गच्छन्ति ।
शृण्वन्ति            ---------------     जनाः व्याख्यानं -----------(शृण्वन्ति) सभागारं गच्छन्ति ।
ददाति               ---------------     मुख्यातिथिः पुरस्कारं-----------(ददाति) उत्तिष्ठति ।
 प्रेषयति            ---------------     स्वामी सेवकं आपणं-----------(प्रेषयति) आह्वयति ।
 प्रक्षालयति        ---------------     माता वस्त्रं -----------(प्रक्षालयति) क्षालनयन्त्रं क्रीणाति ।
स्थापयति          ---------------     धनिकः धनं -----------(स्थापयति) वित्तकोषं गच्छति ।
 उत्तिष्ठति           ---------------     रुग्णः -----------(उत्तिष्ठति) न शक्नोति ।
 उपविशति         ---------------    कर्मकरः -----------(उपविशति) कटं प्रसारयति ।
 स्मरति             ---------------     वटुकः मन्त्रं -----------(स्मरति) वेदपारायणं करोति ।
 आगच्छन्ति       ---------------    मम विद्यालयं सर्वे-----------(आगच्छन्ति) इच्छन्ति ।
 नमति               ---------------     भक्तः देवं  -----------(नमति) मन्दिरं गच्छति ।
 गृह्णाति             ---------------     युवकः कन्दुकं -----------(गृह्णाति) कूर्दते ।
 क्रीणाति            ---------------     पुत्रः लेखनीं -----------(क्रीणाति) धनं स्वीकरोति ।
 सूचयति            ---------------     प्रधानाचार्या  विषयं -----------(सूचयति) शिक्षिकाम् आह्वयति ।
 पृच्छति             ---------------     छात्रः प्रश्नं -----------(पृच्छति) उत्तिष्ठति ।
अभ्यासः – 9
अधस्तनसङ्ख्याम् अक्षरैः अनेकवारं लिखत -
51    एकपञ्चशत्            ---------------------     ---------------------   
52    द्विपञ्चशत्              ---------------------     ---------------------  
53    त्रिपञ्चशत्             ---------------------     ---------------------   
54    चतुःपञ्चशत्           ---------------------     ---------------------   
55   पञ्चपञ्चशत्             ---------------------     ---------------------   
56   षट्पञ्चशत्              ---------------------     ---------------------   
57   सप्तपञ्चशत्             ---------------------     ----------------------
58   अष्टपञ्चशत्             ---------------------     ----------------------
59   नवपञ्चशत्             ---------------------     ----------------------
60   षष्टिः                     ---------------------     ----------------------
61   एकषष्टिः                ---------------------     ----------------------
62   द्विषष्टिः                  ---------------------     ----------------------
63   त्रिषष्टिः                  ---------------------     ----------------------
64   चतुष्षष्टिः               ---------------------     ----------------------
65    पञ्चषष्टिः               ---------------------     ----------------------
66   षट्षष्टिः                 ---------------------     ----------------------
67   सप्तषष्टिः                ---------------------     ----------------------
68   अष्टषष्टिः                ---------------------     ----------------------
69  नवषष्टिः                  ---------------------     ----------------------
70  सप्ततिः                   ---------------------     ----------------------
71  एकसप्ततिः               ---------------------     ----------------------
72  द्विसप्ततिः                ---------------------     ----------------------
73  त्रिसप्ततिः                ---------------------     ----------------------
74  चतुस्सप्ततिः             ---------------------     ----------------------
75  पञ्चसप्ततिः              ---------------------     ----------------------
76  षट्सप्ततिः               ---------------------     ----------------------
77  सप्तसप्ततिः               ---------------------     ----------------------
78  अष्टसप्ततिः               ---------------------     ----------------------
79  नवसप्ततिः              ---------------------     ----------------------
80  अशीतिः                 ---------------------     ----------------------
81 एकाशीतिः               ---------------------     ----------------------
82  द्व्यशीतिः                 ---------------------     ----------------------
83  त्र्यशीतिः                 ---------------------     ----------------------
84  चतुरशीतिः              ---------------------     ----------------------
85  पञ्चाशीतिः              ---------------------     ----------------------
86  षडशीतिः                ---------------------     ----------------------
87  सप्ताशीतिः               ---------------------     ----------------------
88  अष्टाशीतिः              ---------------------     ----------------------
89  नवाशीतः                ---------------------     ----------------------
90  नवतिः                    ---------------------     ----------------------
91  एकनवतिः               ---------------------     ----------------------
92  द्विनवतिः                 ---------------------     ----------------------
93  त्रिनवतिः                ---------------------     ----------------------
94  चतुर्नवतिः               ---------------------     ----------------------
95  पञ्चनवतिः               ---------------------     ----------------------
96  षण्ण्वतिः                ---------------------     ----------------------
97  सप्तनवतिः               ---------------------     ----------------------
99  नवनवतिः               ---------------------     ----------------------
100 शतम्                  ---------------------     ---------------------- 

ल्यप्
अभ्यासः – 10
उपसर्गाः  २२ भवन्ति । ते च  अधोलिखितानि सन्ति -
प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि, , नि, अधि, अति, अपि, सु, उत्,
अभि, प्रति,परि उप ।
उदाहरणानुगुणम् उपसर्गयुक्तानि क्रियापदानि लिखत -
अनु + गम् =  अनुगच्छति            
अव + गम् = --------------------      प्र + क्षाल् = -----------  
वि + लिख् = -------------------       अप + सृ = ------------
निर् + गम् = -------------------    आ + गम् = ---------------------       
प्रति + वद् = ------------        उत् + गम् = --------------------
सम् + भू = ---------------------    अधि + वस् = --------------------     
परि + त्यज्  = ----------------     उप + विश् = --------------------       
अनु + गम् = ----------- -  नि + मिल् = ------------
अभ्यासः - 11
अधस्तन-क्रियापदानां पुरतः ल्यप् - रूपं लिखत -
प्रक्षालयति – प्रक्षाल्य       -----------------     -----------------
परित्यजति – परित्यज्य   -----------------     -----------------
विस्मरामि – विस्मृत्य      -----------------     -----------------           
विजानाति -  विज्ञाय        -----------------     -----------------           
अनुभवति -  अनुभूय        -----------------     -----------------           
उपविशति -  उपविश्य     -----------------     -----------------           
प्रणमति  -   प्रणम्य          -----------------     -----------------           
विलिखति -  विलिख्य     -----------------     -----------------           
आगच्छति  -  आगत्य      -----------------     -----------------           
अवगच्छति – अवगत्य     -----------------     -----------------           
उपकरोति  - उपकृत्य       -----------------     -----------------           
अनुसरति  -  अनुसृत्य       -----------------     -----------------           
स्वीकरोमि  - स्वीकृत्य     -----------------     -----------------           
अनुगच्छति  - अनुगत्य     -----------------     -----------------           
उत्तिष्ठति  -   उत्थाय        -----------------     -----------------           
अभ्यासः - 12
अधस्तन-वाक्यद्वयं ल्यप् - प्रत्ययेन योजयत
बालकः हस्तौ प्रक्षालयति । भोजनं करोति । ----------- ----------- ----------- --------
सैनिकः गृहं परित्यजति । देशं रक्षति ।        ----------- ----------- ----------- --------
जनः नृपं प्रणमति । पुरस्कारं स्वीकरोति ।   ----------- ----------- ----------- --------
अहं धनं विस्मरामि । आपणं गच्छामि ।      ----------- ----------- ----------- --------
सः विषयं विजानाति । बोधयति ।             ----------- ----------- ----------- --------
सा कष्टम् अनुभवति । श्रान्ता भवति ।         ----------- ----------- ----------- --------
मुनिः व्याघ्रचर्मणि उपविशति । ध्यानं करोति । ----------- ----------- ----------- -----
सा लेखं विलिखति । प्रकाशनाय ददाति ।     ----------- ----------- ----------- --------
छात्रः विद्यालयम् आगच्छति । पठति ।        ----------- ----------- ----------- --------
सा उपविशति । उत्तरं वदति ।                   ----------- ----------- ----------- --------
सा दोषम् अवगच्छति । क्षमां प्रार्थयते ।       ----------- ----------- ----------- --------
सः गणितम् अवगच्छति । सर्वान् बोधयति । ----------- ----------- ----------- --------
सज्जनः दुर्जनान् उपकरोति । गच्छति ।        ----------- ----------- ----------- --------
बुद्धिमान् नियमम् अनुसरति । विजयं प्राप्नोति । -----------   -----------
अहं धनं स्वीकरोमि । विपणीं गच्छामि ।        -----------    -----------
व्याधः हरिणम् अनुगच्छति । बाणं चालयति ।  ----------- ----------- -----------
छात्रः उत्तिष्ठति । प्रश्नं पृच्छति ।                  ----------- ----------- -----------

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें