सोमवार, 22 अक्तूबर 2018

विभक्ति अभ्यास

नोट- यह पाठ मात्र अभ्यास करने के लिए निर्मित है। नियमों को जानने के लिए संस्कृत शिक्षण पाठशाला पर चटका लगायें। संस्कृत भाषा को समग्र रूप से सीखें।
प्रथमा विभक्‍तिः
संज्ञा-सर्वनामक्रियासहितानि वाक्यानि 
अभ्यासः – १
अधोलिखितैः पदैः उदाहरणानुगुणं संज्ञा-सर्वनामक्रियासहितानि वाक्यानि रचयत - 
पुंलिङ्गम्       एकवचनम्               द्विवचनम्       बहुवचनम्
बालकः          सः बालकः अस्ति । तौ बालकौ स्तः ।  ते बालकाः सन्ति ।
छात्रः                ----------- ------  ----------- ------- ----------- ----
शिक्षकः             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
युवकः               ----------- ------       ----------- ----------   ----------- ----
पुरुषः                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नायकः              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
गायकः              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
अर्चकः               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पाचकः              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
रजकः               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
हस्तः                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
दीपः                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पादः                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
चषकः               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
चमसः               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
सुधाखण्डः          ----------- ------  ----------  ----------          ----------- ----
दन्तकूर्चः            ----------- ------  ----------- ----------        ----------- ----
प्रकोष्ठः              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
वृक्षः                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
देशः                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
आसन्दः              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मञ्चः                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
ग्रन्थः                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पाठः                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
देवालयः            ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कार्यालयः          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मार्गः                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
प्रश्नः                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
घटः                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कूपः                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
भारतीयः           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
स्त्रीलिङ्गम् (आ)        एकवचनम्             द्विवचनम्             बहुवचनम्
बालिका                  सा बालिका अस्ति । ते बालिके स्तः ।   ताः बालिकाः सन्ति ।
छात्रा                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
शिक्षिका            ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नायिका             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
गायिका             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
सेविका              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पाचिका             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
महिला              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
स्थालिका           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
रोटिका              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
छुरिका              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मापिका             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
माला                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कविता              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पेटिका               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
गन्धवर्तिका        ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मशकवर्तिका      ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
सिक्थवर्तिका      ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
भारतीया           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
सञ्चालिका         ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
निरीक्षिका         ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
निर्देशिका          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नौका                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
गदा                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पादरक्षा             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
शाटिका             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कुञ्चिका             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कपाटिका           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
निधानिका         ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
सन्दंशिका          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
भारतीया           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
स्त्रीलिङ्गम् (ई)         एकवचनम्               द्विवचनम्       बहुवचनम्
लेखनी           सा लेखनी अस्ति ।   ते लेखन्यौ स्तः ।     ताः लेखन्यः सन्ति ।
युवती                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नारी                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
जननी                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नगरी                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नर्तकी                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
घटी                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
वेल्लनी              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नदी                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कूपी                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कर्तरी                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मार्जनी              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
तन्त्री                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
दर्वी                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
देवी                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
द्रोणी                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
तरुणी                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
सुन्दरी               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
चालनी              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
शोधनी              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
भगिनी              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
गृहिणी              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
अभिनेत्री           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
अङ्गुली            ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
अङ्कनी             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
दूरवाणी            ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पुनःपूरणी          ----------- ------  ----------- ----------         ---------------
वर्णलेखनी          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
प्रतिवेशिनी        ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कवयित्री           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पितामही           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मातामही           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----

नपुंसकलिङ्गम् एकवचनम्               द्विवचनम्                     बहुवचनम्
पुस्तकम्           तत् पुस्तकम् अस्ति । ते पुस्तके स्तः । तानि पुस्तकानि सन्ति ।
पुष्पम्                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पत्रम्                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
वस्त्रम्                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कङ्कणम्           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
करवस्त्रम्           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पात्रम्                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
उपनेत्रम्            ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
विमानम्            ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कङ्कतम्           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
फेनकम्              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
क्रीडनकम्          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कारयानम्          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
फलम्                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
शास्त्रम्              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
शस्त्रम्               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
काष्ठम्               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
स्वेदकम्            ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
राङ्कवम्           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
आच्छादकम्       ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
दूरदर्शनम्          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
उत्तरीयम्           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मित्रम्               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
व्यजनम्             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
वातायनम्          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
द्वारम्                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
सुभाषितम्         ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
गृहम्                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नगरम्               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
वाक्यम्             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मन्दिरम्            ----------- ------  ----------- ----------         ---------------
द्वितीया विभक्‍तिः
कर्तृ-कर्म-क्रियासहितानि वाक्यानि 
अभ्यासः – १
अधोलिखितैः पदैः उदाहरणानुगुणं कर्तृ-कर्मक्रियासहितानि वाक्यानि रचयत - 
पुंलिङ्गम्                 एकवचनम्      द्विवचनम्       बहुवचनम्
पाठः             सः पाठं पठति । सः पाठौ पठति ।            सः पाठान् पठति ।
श्लोकः                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मन्त्रः                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
प्रश्नः                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
ग्रन्थः                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
विषयः              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
अध्यायः           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
देवालयः        माता--------------गच्छति ।          माता---------------- गच्छति ।      
ग्रामः                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
आपणः              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
विदेशः              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
प्रकोष्ठः              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
विद्यालयः          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
वित्तकोषः          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
चिकित्सालयः     ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
महाविद्यालयः    ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कार्यालयः          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
हस्तः                एषः------------------पश्यति ।      
कटः                  -----------     -----------    ------------
मञ्चः                 -----------     -----------    ------------
स्यूतः                -----------     -----------    ------------
चमसः               -----------     -----------    ------------
चषकः               -----------     -----------    ------------
आसन्दः             -----------     -----------    ------------
करदीपः            -----------     -----------    ------------
दण्डदीपः           -----------     -----------    ------------
सुधाखण्डः          -----------     -----------    ------------
स्त्रीलिङ्गम्              एकवचनम्                         द्विवचनम्       बहुवचनम्
पत्रिका             छात्रः पत्रिकां पठति ।     छात्रः पत्रिके पठति । छात्रः पत्रिकाः पठति ।
वार्ता                 -----------     -----------    ------------
कथा                  -----------     -----------    ------------
गीता                 -----------     -----------    ------------
कविता              -----------     -----------    ------------
संहिता               -----------     -----------    ------------
सूचना               -----------     -----------    ------------
हास्यकणिका      -----------     -----------    ------------
वाटिका                   सः ---------------पश्यति ।           
माला                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पेटिका               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मापिका             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
स्थालिका           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
शाटिका             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
छुरिका              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
शृङ्खला            ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कपाटिका           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पाठशाला          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
उत्पीठिका          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
निधानिका         ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
संवादशाला        ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
गन्धवर्तिका        ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
सिक्थवर्तिका      ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मशकवर्तिका      ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
स्त्रीलिङ्गम्       एकवचनम्                          द्विवचनम्                      बहुवचनम्
अङ्कनी          छात्रा अङ्कनीं क्रीणाति ।  छात्रा अङ्कन्यौ क्रीणाति ।  छात्रा अङ्कनीः क्रीणाति ।
कूपी                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
घटी                  ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
लेखनी               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कर्तरी                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मार्जनी              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
वेल्लनी              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
दूरवाणी             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
वर्णलेखनी          ----------- ------  ----------- ----------         ---------------
पुनःपूरणी          ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नदी              बाला------तरति ।   बाला----------तरति ।   बाला----------तरति ।
स्त्रीलिङ्गम्                 एकवचनम्            स्त्रीलिङ्गम्                 एकवचनम्  
अष्टाध्यायी        छात्रा अष्टाध्यायीं पठति ।      काशी           पिता काशीं गच्छति ।
सप्तदशी             -----------------   पुरी                               ----------- ------
सप्तशती             ----------- ------  नगरी                            ----------- ------
कादम्बरी           ----------- ------ देहली                            ----------- ------
अभ्यासदर्शिनी    ----------- ------ राजधानी                       ----------- ------ 
सिद्धान्तकौमुदी   ----------- ------ उज्जयिनी                       ----------- ------
कौशलबोधिनी    ----------- ------- वाराणसी                       ----------- ------
नपुंसकलिङ्गम्     एकवचनम्                     द्विवचनम्                            बहुवचनम्
पुस्तकम्            पिता पुस्तकं क्रीणाति ।    पिता पुस्तके क्रीणाति ।   पिता पुस्तकानि क्रीणाति ।
शास्त्रम्              सा-------जानाति ।  सा--------जानाति ।    सा---------जानाति ।
फलम्                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पर्णम्                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
पुष्पम्                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
चित्रम्               ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
गृहम्                 ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
गीतम्                ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
काव्यम्              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
राज्यम्              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
मन्दिरम्             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नाटकम्             ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
फेनकम्              ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
कङ्कतम्           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
करयानम्           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
करवस्त्रम्           ----------- ------  ----------- ----------         ----------- ----
नपुंसकलिङ्गम्                   
नगरम्               सः नगरं गच्छति ।                       रघुवंशम्        सा रघुवंशं पठति ।
बिहारम्          ----------- ---------                        मेघदूतम्            ---------------------
महाराष्ट्रम्          ---------------------                     महाभारतम्        ----------- ----------        
हिमाचलम्         ----------- ----------                     शाकुन्तलम्         ----------- ---------
राजस्थानम्        ----------- ----------                     रामायणम्         --------------------
अभ्यासः - २
आवरणे प्रदत्तस्य पदस्य द्वितीयाविभक्त्यन्तरूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत -
सेवकः ------------------ (आसन्दः) आनयति ।                     
पिता ------------------ (कार्यालयः) गच्छति ।
मित्रं ------------------  (सन्देशः) प्रेषयति ।             
आचार्यः ------------------  (विषयः) जानाति ।
शोधार्थी ------------------  (लेखः) लिखति ।                       
विशेषज्ञः ------------------ (प्रश्नः) पृच्छति ।
अतिथिः ----------------- (पुष्पगुच्छः) स्वीकरोति ।             
रक्षकः ------------------ (चोरः) गृह्णाति ।
वटुकः ------------------- (मन्त्रः) वदति ।                           
शिष्यः ------------------ (ग्रन्थः) स्मरति ।
छात्रः ------------------ (सूचना) विस्मरति ।                       
सिंहः ------------------  (गुहा) प्रविशति ।
निरीक्षकः ------------------ (कक्ष्या) आगच्छति ।                
प्रमुखः -----------------  (कार्यशाला) सञ्चालयति ।
गृहिणी ------------------  (कपाटिका) क्रीणाति ।                 
सेवकः ------------------ (आधानिका) स्थापयति ।
प्रमुखः------------------ (संस्था) सञ्चालयति ।                     
सम्पादकः ----------------- (पत्रिका) सम्पादयति ।
माता------------------ (पाकशाला) प्रविशति ।                    
सञ्चालकः ------------------ (सभा) सञ्चालयति ।
सेविका------------------ (योजिनी) आनयति ।                    
भगिनी ----------------- (प्रतिवेशिनी) आह्वयति ।
शिशुः------------------- (अङ्गुली) स्पृशति ।                       
प्राचार्यः ------------------ (भवती) जानाति ।
अधिकारी------------------ (दैनन्दिनी) उद्घाटयति । 
बालः ------------------ (कूपी) स्वीकरोति ।
अग्रजः ------------------ (दूरवाणी) करोति ।                      
प्रवाचकः --------------- (आकाशवाणी) गच्छति ।
भ्राता ------------------ (घटी) क्रीणाति ।                            
सेविका ------------------  (कर्तरी) ददाति ।
विजेता ------------------ (पदकम्) धरति ।                     
मतदाता ----------------- (अभिज्ञानपत्रं) दर्शयति ।
अभिनेता------------------ (नाटकं) करोति ।            
ज्येष्ठः ------------------  (काव्यं) शृणोति ।
भक्तः------------------ (पुष्पं) चिनोति ।                              
गायिका ------------------ (गीतं) गायति ।
चित्रकारः ------------------  (चित्रं) रचयति ।                     
बाला ------------------  (फलम्) आनयति ।
पण्डितः------------------- (शास्त्रं) जानाति ।                       
सः ------------------ (फेनकं) स्वीकरोति ।
वैदेशिकः------------------  (देहली) आगच्छति ।                 
कर्मकरः ------------------ (कटः) प्रसारयति ।
विदूषकः------------------ (हास्यकणिका) वदति ।               
प्रबन्धकः ------------------ (वित्तकोषः) गच्छति ।
ग्राहकः ------------------ (पत्रिका) क्रीणाति ।                     
विक्रेता ------------------ (फलं) ददाति ।
पितामही ------------------ (कथा) श्रावयति ।                     
नेता ---------------------- (विदेशः) गच्छति ।
सा ------------------ (द्विचक्रिका) चालयति ।                      
नर्तकी ------------------ (कण्ठहारः) पश्यति ।
नटी------------------ (शाटिका) धरति ।                             
अर्चकः ----------------- (गन्धवर्तिका) ज्वालयति ।
विद्यार्थी------------------ (संहिता) पठति ।             
भवान् ------------------ (अध्यायः) स्मरति ।
भवती ------------------ (शृङ्खला) आनयति ।                    
आपणिकः ------------------  (स्यूतः) ददाति ।
बालिका ------------------ (पाञ्चालिका) आनयति ।            
अभिनेत्री ------------------ (वाहनं) चालयति ।
लुण्ठाकः ------------------ (छुरिका) प्रदर्शयति ।                  
सः ------------------ (स्यूतः) आनयति ।
तृतीया विभक्‍तिः
साधनार्थे
अभ्यासः – १
अधोलिखितेषु पदेषु तृतीयाविभक्तिं प्रयुज्य उदाहरणानुगुणं वाक्यानि रचयत - 
पुंलिङ्गम्                 एकवचनम्                         नपुंसकलिङ्गम्                  एकवचनम्
चषकः           सः चषकेण जलं पिबति ।                  पात्रम्         सः पात्रेण जलम् आनयति ।
स्यूतः                ----------- -------------------          जलम्                ----------- -------------------
दण्डः                 ----------- -------------------          वस्त्रम्                ----------- -------------------
चमसः               ----------- -------------------          पुष्पम्                ----------- -------------------
कंसः                  ----------- -------------------          यानम्                ----------- -------------------
कर्णः(द्वि.)          ----------- -------                         धनम्                 ----------- -------------------
दन्तः(बहु.)         ----------- -------------------          मुखम्                ----------- -------------------
हस्तः                 ----------- -------------------          नेत्रम् (द्वि.)         ----------- -------------------
घटः                  ----------- -------------------          शस्त्रम्               ----------- -------------------
कण्ठः                ----------- -------------------          काष्ठम्               ----------- -------
दीपः                 ----------- -------                       दुग्धम्                ----------- -------------------
गुडः                  ----------- -------------------          शास्त्रम्              ----------- -------------------
अञ्चलः              ----------- -------                         कङ्कतम्           ----------- -------------------
करदीपः            ----------- -------------------          करवस्त्रम्           ----------- -------------------
दन्तफेनः            ----------- -------                          इन्धनम्             ----------- -------------------
दन्तकूर्चः            ----------- -------------------         उपनेत्रम्           ----------- -------------------
अश्वशकटः         ----------- -------------------          विमानम्            ----------- -------------------
धूमशकटः          ----------- -------------------          लवित्रम्             ----------- -------------------
शाकशकटः         ----------- -------------------          फेनकम्              ----------- -------------------
वृषभशकटः        ----------- -------                      वार्तापत्रम्          ----------- -------------------
सुधाखण्डः          ----------- ----------------            क्रीडनकम्          ----------- -------------------
शिलाखण्डः        ----------- -------------------          सीवनयन्त्रम्       ----------- -------------------
आच्छादकम्       ----------- -------    कण्ठहारः       महिला कण्ठहारेण अलङ्करोति ।                       
स्त्रीलिङ्गम्                  एकवचनम्           स्त्रीलिङ्गम्                   एकवचनम्
माला            पितामही मालया जपं करोति ।             लेखनी अहं लेखन्या उत्तरं लिखामि ।
गदा                  ----------- -------------------          घटी                  ----------- -------
नौका                 ----------- -------                       द्रोणी                 ----------- -------------------
जिह्वा              ----------- -------------------          गोणी                ----------- -------------------
मापिका             ----------- -------------------          कूपी                  ----------- -------------------
पेटिका               ----------- -------------------          ईली                  ----------- -------------------
छुरिका              ----------- -------------------          दर्वी                  ----------- -------------------
स्थालिका           ----------- -------------------          मार्जनी              ----------- -------------------
कुञ्चिका             ----------- -------------------          कर्तरी                ----------- -------------------
नासिका             ----------- -------------------         चालनी              ----------- -------------------
शृङ्खला            ----------- -------------------          शोधनी              ----------- -------------------
रन्ध्रिका             ----------- -------------------          अङ्कनी             ----------- -------------------
नलिका              ----------- -------------------          अङ्गुली            ----------- -------------------
शाटिका             ----------- -------------------          वेल्लनी              ----------- -------
पादरक्षा(द्वि.)     ----------- -------                         दूरवाणी          ----------- -------------------
पाञ्चालिका        ----------- -------------------          वर्णलेखनी          ----------- -------
द्विचक्रिका         ----------- -------                         पुनःपूरणी            ----------- -------------------
गन्धवर्तिका        ----------- -------------------         नखकृन्तनी         ----------- ------------------
अग्निशलाका       ----------- -------------------          बाष्पस्थाली       ----------- -------भाववाचकक्रियाविशेषणपदानां तृतीयाविभक्‍तिः भवति ।
अभ्यासः – २
तृतीयाविभक्तेः भाववाचकरूपैः अधस्तन-वाक्यानि पूरयत -
सः (प्रयत्‍नः) ------------------- भाषणं करोति ।                   
एषः (परिश्रमः) ---------------- कार्यं सम्पादयति ।
एषः(आनन्दः) ------------------- गीतं गायति ।                   
सा (आग्रहः) -------------- प्रतिदिनं भजनं करोति ।
एषा (इच्छा) ------------------- सर्वान् पाठयति ।               
भवान् (आशा) ------------------- मा तिष्ठतु ।
भवती (श्रद्धा) ------------------- अध्ययनं करोति ।    
त्वं (भक्‍तिः) -------------------- ध्यानं  करोषि ।
अहं (प्रीतिः) ------------------- सर्वं साधयामि ।       
कः (आकृतिः) ------------------- विशालः अस्ति ?
सर्वे (उत्साहः) ------------------- कार्यं कुर्वन्ति ।                  
वयं (वार्ता) ------------- बहून् विषयान् जानीमः ।
इयं (शान्तिः) ------------------- वार्तालापं करोति । 
सः (विचारः) ------------------- श्रेष्ठः अस्ति ।
प्रमुखः (नीतिः) -------------------- सर्वत्र व्यवहरति ।           
संस्था (कार्यपद्धतिः) ------------------विकासति ।
का सर्वदा (स्वाभिमानम्) ------------------- तिष्ठति ?          
शिष्यः (जिज्ञासा) ------------------ प्रश्नं पृच्छति ।
सखी (मोहः) ------------------- कार्यं न करोति ।                 
कथम् (अभ्यासः) ---------------- सर्वं सम्भवति?
सर्वेषां (क्रीडा) ------------------- आनन्दः भवति एव ।      
मन्त्री (चर्चा) ------------------- सर्वान् तोषयति?
निदेशकः (इतिवृत्तम्) -------------- सर्वम् अवगच्छति ।   
सर्वः (तर्जनम्) ------------------ खिन्नः भवति ।
अहं (विश्वासः) ------------------- कार्यं करोमि ।                     
सर्वे (सुखम्) ------------जीवन्ति ।
मित्रं (दुःखम् ) ------------------- रोदिति ।                              
सा (आत्मविश्वासः) -------------------- क्रीडति ।

चतुर्थी विभक्‍तिः
दानार्थे
अभ्यासः – १
अधोलिखितेषु पदेषु चतुर्थीविभक्‍तिं प्रयुज्य उदाहरणानुगुणं वाक्यानि रचयत - 
पुंलिङ्गम्                 एकवचनम्              द्विवचनम्                 बहुवचनम्
बालकः          सः बालकाय जलं ददाति। सः बालकाभ्यां जलं ददाति। सः बालकेभ्यः जलं ददाति।
छात्रः                -----------     -----------    ----------
शिक्षकः             -----------     -----------    ----------
युवकः               -----------     -----------    ----------
पुरुषः                -----------     -----------    ----------
नायकः              -----------     -----------    ----------
गायकः              -----------     -----------    ----------
अर्चकः               -----------     -----------    ----------
पाचकः              -----------     -----------    ----------
रजकः               -----------     -----------    ----------
नपुंसकलिङ्गम्          एकवचनम्                    द्विवचनम्                          बहुवचनम्
पुस्तकम्          सः पुस्तकाय शतं ददाति । सः पुस्तकाभ्यां शतं ददाति ।  सः पुस्तकेभ्यः शतं ददाति ।
पुष्पम्                -----------     -----------    ----------
पत्रम्                 -----------     -----------    ----------
वस्त्रम्                -----------     -----------    ----------
फलम्                -----------     -----------    ----------
पात्रम्                -----------     -----------    ----------
फेनकम्              -----------     -----------    ----------
उपनेत्रम्            -----------     -----------    ----------
विमानम्            -----------     -----------    ----------
कङ्कतम्           -----------     -----------    ----------
करवस्त्रम्           -----------     -----------    ----------
क्रीडनकम्          -----------     -----------    ----------
कारयानम्          -----------     -----------    ----------
कङ्कणम्           -----------     -----------    ----------
स्त्रीलिङ्गम्              एकवचनम्                                           
बालिका                     सा बालिकायै धनं ददाति ।       
छात्रा                -----------     -----------    ----------
शिक्षिका            -----------     -----------    ----------
नायिका             -----------     -----------    ----------
गायिका             -----------     -----------    ----------
सेविका              -----------     -----------    ----------
पाचिका             -----------     -----------    ----------
महिला              -----------     -----------    ----------
स्त्रीलिङ्गम्              एकवचनम्                                                     
नारी               सा नार्यै धनं ददाति ।
द्विवचनम्
सा नारीभ्यां धनं ददाति ।
बहुवचनम्
सा नारीभ्यः धनं ददाति ।                        
देवी                  -----------     -----------    ----------
जननी                -----------     -----------    ----------
नर्तकी                -----------     -----------    ----------
गृहिणी              -----------     -----------    ----------
युवती                -----------     -----------    ----------
तरुणी                -----------     -----------    ----------
सुन्दरी               -----------     -----------    ----------
भगिनी              -----------     -----------    ----------
अभिनेत्री           -----------     -----------    ----------
कवयित्री           -----------     -----------    ----------
पितामही           -----------     -----------    ----------
प्रतिवेशिनी        -----------     -----------    ----------
अभ्यासः – २
अधोलिखितेषु वाक्येषु आवरणे प्रदत्तस्य शब्दस्य चतुर्थीविभक्‍तिरूपेण रिक्तस्थानं पूरयत -
राष्ट्रपतिः (सैनिकः)  -------------------- पदकं ददाति ।         
छात्रः (शिक्षकः) -------------------  लेखनीं ददाति ।
बालः (प्रमुखः)  --------------------  पुष्पगुच्छं ददाति ।        
अपराधी (आरक्षकः) -------------------  उत्कोचं ददाति ।
कर्मकरः (आपणिकः)  --------------------  धनं ददाति ।        
भक्ताः (मन्दिरम्) -------------              कार्यं कुर्वन्ति।
युवकाः (मित्रम्) --------------------  भोजनं यच्छन्ति ।        
अध्यक्षः (कलाकारः) -------------------  प्रेरणां  ददाति 
निर्देशकः (नायिका) -------------------- आलेखं ददाति ।       
ज्येष्ठा (सेविका) ----------------------  वेतनं ददाति ।
प्रधानाचार्यः (बालिका) --------------- पुरस्कारं ददाति ।     
सख्यः (गृहिणी)  ---------------------- धनं यच्छन्ति ।
युवकः (भगिनी) ---------------------  मधुरं ददाति ।            
पिता ( पुत्री )  ----------------------  चाकलेहं ददाति ।
भवती ( सखी )  ---------------------  उपहारं ददाति ।         
अहं (नलिनी) ----------------------  लेखनीं ददामि ।
पञ्चमी विभक्‍तिः (विभागार्थे)
अभ्यासः - १
 अधोलिखितेषु पदेषु पञ्चमीविभक्‍तिं  प्रयुज्य उदाहरणानुगुणं वाक्यानि रचयत - 
पुंलिङ्गम्                 वचनम्                   
बालकः                 सः बालकात् जलं स्वीकरोति ।      
सः बालकाभ्यां जलं स्वीकरोति ।      सः बालकेभ्यः जलं स्वीकरोति ।
छात्रः                -----------     -----------    ----------
शिक्षकः             -----------     -----------    ----------
युवकः               -----------     -----------    ----------
पुरुषः                -----------     -----------    ----------
नायकः              -----------     -----------    ----------
गायकः              -----------     -----------    ----------
अर्चकः               -----------     -----------    ----------
पाचकः              -----------     -----------    ----------
रजकः               -----------     -----------    ----------
नपुंसकलिङ्गम्          वचनम्                   
पुस्तकम्                     सः पुस्तकात्  ज्ञानं प्राप्‍नोति।     
सः पुस्तकाभ्यां ज्ञानं प्राप्‍नोति ।  सः पुस्तकेभ्यः ज्ञानं प्राप्‍नोति ।
पुष्पम्                -----------     -----------    ----------
वनम्                 -----------     -----------    ----------
फलम्                -----------     -----------    ----------
पात्रम्                -----------     -----------    ----------
फेनकम्              -----------     -----------    ----------
विमानम्            -----------     -----------    ----------
कारयानम्          -----------     -----------    ----------
करवस्त्रम्           -----------     -----------    ----------
स्त्रीलिङ्गम्              एकवचनम्                              द्विवचनम्                         
बालिका             सा बालिकायाः ज्ञानं प्राप्‍नोति । सा बालिकाभ्यां ज्ञानं प्राप्‍नोति । 
बहुवचनम्
सा बालिकाभ्यः ज्ञानं प्राप्‍नोति ।

छात्रा                -----------     -----------    ----------
शिक्षिका            -----------     -----------    ----------
नायिका             -----------     -----------    ----------
गायिका             -----------     -----------    ----------
सेविका              -----------     -----------    ----------
पाचिका             -----------     -----------    ----------
महिला              -----------     -----------    ----------
स्त्रीलिङ्गम्              एकवचनम्               द्विवचनम्                         
नारी                सा नार्याः धनं प्राप्‍नोति । सा नारीभ्यां धनं प्राप्‍नोति ।      
बहुवचनम्
सा नारीभ्यः धनं प्राप्नोति ।
देवी                  -----------     -----------    ----------
जननी                ----------- ------  ----------- ----------        
नर्तकी                -----------     -----------    ----------
गृहिणी              -----------     -----------    ----------
युवती                -----------     -----------    ----------
तरुणी                -----------     -----------    ----------
सुन्दरी               -----------     -----------    ----------
भगिनी              -----------     -----------    ----------
अभिनेत्री           -----------     -----------    ----------
कवयित्री           -----------     -----------    ----------
पितामही           -----------     -----------    ----------
मातामही           -----------     -----------    ----------
प्रतिवेशिनी        -----------     -----------    ----------
अभ्यासः - २
अधोलिखितेषु वाक्येषु आवरणे प्रदत्तस्य शब्दस्य यथोचितविभक्‍तिरूपेण रिक्‍तस्थानं पूरयत -
सः (स्यूतः)-------------------- धनं निष्कासयति ।                 
मशी ( लेखनी ) -------------------- स्रवति ।
चायं (चषकः)  -------------------- पतति।                           
द्वारपालः (प्रकोष्ठः)  ---------------- आसन्दम् आनयति ।
जलं (घटः)  -------------------- स्रवति ।                             
भवान् (शीतकम्)  ------------------  शाकं निष्कासयति ।
भक्तः (मन्दिरम्) ----------------- गृहं गच्छति।                    
मालाकारः (लता) -----------------  पुष्पाणि अवचिनोति ।
सर्वदा (नलिका)-------------------- जलं पतति                  
अनुजा ( कपाटिका )  ------------------ वस्त्रं स्वीकरोति ।
छात्रः (परीक्षा)  -------------------- भयं करोति ।                
भ्राता ( वाटिका )  -------------------- अत्र आगच्छति ।
अर्चकः (काशी)  -------------------- प्रस्थानं करोति ।           
एषा ( वीथी )  -----------------निर्गच्छति ।
षष्ठी विभक्‍तिः
अभ्यासः – २
अधोलिखितपदानां त्रिषु वचनेषु षष्ठीविभक्त्यन्तानि रूपाणि लिखत -
पुंलिङ्गम्       एकवचनम्               द्विवचनम्                 बहुवचनम्
वृक्षः             वृक्षस्य                              वृक्षयोः         वृक्षाणाम्
शिष्यः            -----------                    -----------        -----------
छात्रः             -----------                    -----------        -----------
ग्रामः               -----------                    -----------        -----------
पुत्रः                -----------                    -----------        -----------
गायकः              -----------                    -----------        -----------
बालकः           -----------                    -----------        -----------
शिक्षकः          -----------                    -----------        -----------
विद्यालयः        -----------                    -----------        -----------
नपुंसकलिङ्गम् एकवचनम्               द्विवचनम्                 बहुवचनम्
फलम्            फलस्य                    फलयोः                   फलानाम्
गृहम्                 -----------                    -----------        -----------
पर्णम्                 -----------                    -----------        -----------
वनम्                 -----------                    -----------        -----------
चित्रम्               -----------                    -----------        -----------
राज्यम्              -----------                    -----------        -----------
नगरम्               -----------                    -----------        -----------
भवनम्              -----------                    -----------        -----------
नाटकम्             -----------                    -----------        -----------
मन्दिरम्            -----------                    -----------        -----------
पुस्तकम्             -----------                    -----------        -----------
स्त्रीलिङ्गम्     एकवचनम्               द्विवचनम्                 बहुवचनम्
बालिका         बालिकायाः              बालिकयोः               बालिकानाम्
शिष्या               -----------                    -----------        -----------
छात्रा                -----------                    -----------        -----------
वैद्या                 -----------                    -----------        -----------
कथा                  -----------                    -----------        -----------
अनुजा               -----------                    -----------        -----------
महिला              -----------                    -----------        -----------
गायिका             -----------                    -----------        -----------
नायिका             -----------                    -----------        -----------
सेविका              -----------                    -----------        -----------
शिक्षिका            -----------                    -----------        -----------
पुत्री              पुत्र्याः                          पुत्र्योः           पुत्रीणाम्
घटी                  -----------                    -----------        -----------
नदी                  -----------                    -----------        -----------
सखी                 -----------                    -----------        -----------
देवी                  -----------                    -----------        -----------
कूपी                  -----------                    -----------        -----------
जननी                -----------                    -----------        -----------
तरुणी                -----------                    -----------        -----------
युवती                -----------                    -----------        -----------
भगिनी              -----------                    -----------        -----------
नगरी                -----------                    -----------        -----------
नर्तकी                -----------                    -----------        -----------
लेखनी               -----------                    -----------        -----------
अङ्कनी             -----------                    -----------        -----------
कर्मकरी             -----------                    -----------        -----------
अभिनेत्री           -----------                    -----------        -----------
अभ्यासः – ३
अधः प्रदत्तानां पदानां साहाय्येन उदाहरणानुगुणं वाक्यानि लिखत -
रामः                                         दशरथः                         रामस्य पिता दशरथः ।
कृष्णः                                        वसुदेवः                         ----------- ----------- -          
गणेशः               पिता                 शिवः                            ----------- ----------- -          
लवः                  पुत्रः                  रामः                             ----------- ----------- -          
मेघनादः                                    रावणः                          ----------- ----------- -
अर्जुनः                                       पाण्डुराजः                     ----------- ----------- -
दशरथस्य पुत्रः रामः ।                             उमा                               शिवः
----------- ----------- -                  सीता                                           रामः
----------- ----------- -                  सुभद्रा                 पतिः                            अर्जुनः
----------- ----------- -                  कौसल्या                          त्‍नी                            दशरथः
----------- ----------- -                  अहल्या                                        गौतमः 
----------- ------------                   सत्यभामा                                     कृष्णः
शिवस्य  पत्‍नी उमा ।                     उमायाः पतिः शिवः ।
----------- ----------- -------           ----------- ----------- -----------
----------- ----------- -------           ----------- ----------- -----------
----------- ----------- -------           ----------- ----------- -----------
----------- ----------- -------           ----------- ----------- -----------
----------- ----------- -------           ----------- ----------- -----------

माद्री                                         नकुलः                           माद्र्याः पुत्रः नकुलः ।                          
कुन्ती                                         अर्जुनः                           ----------- -----------
पार्वती               पुत्रः                 गणेशः                           ----------- -----------
कैकेयी                                       भरतः                            ----------- -----------
गान्धारी                                    दुर्योधनः                                    ----------- -----------
मन्दोदरी                                   मेघनादः                        ----------- -----------
पञ्चतन्त्रस्य लेखकः विष्णुशर्मा ।                           पञ्चतन्त्रम्                  विष्णुशर्मा       
----------- ----------- -------              गोदानम्                                                प्रेमचन्दः
----------- ----------- -------           महाभाष्यम्          लेखकः                       पतञ्जलिः
----------- ------------------           रामायणम्                                   वाल्मीकिः
----------- ----------- -------           महाभारतम्                               व्यासः           
----------- ----------- -------           मेघदूतम्                                    कालिदासः        
अभ्यासः – ४
अधोलिखितानां प्रश्‍नानाम् उत्तराणि लिखत -
कस्य शिष्यः अर्जुनः ?      (द्रोणाचार्यः)                  कस्याः जलं पवित्रम् ?       (गङ्गा)
----------- ----------- -                       ----------- -----------
कस्य गुरुः बलरामः ?      (भीमः)                          कस्याः जलं शुद्धम् ?         (गोदावरी)
----------- ----------- -                       ----------- -----------
कस्य गुरुः विश्वामित्रः ?  (रामः)                           कस्याः जलं प्रदूषितम् ?   (यमुना)
----------- ----------- -                       ----------- -----------
कस्य गुरुः सान्दिपनिः ?  (कृष्णः)                          कस्याः जलं  स्वच्छम् ?   (कावेरी)
----------- ----------- -                       ----------- -----------
कस्य गुरुः परमहंस ?      (विवेकानन्दः)                 कस्याः जलं शुष्कम् ?      (सरस्वती)        
            ----------- -----------
कस्य राजधानी देहली ?                          (भारतम्)    ----------- -----------
कस्य राजधानी पटना ?                           (बिहारम्)         ----------- -----------
कस्य राजधानी मुम्बई ?                          (महाराष्ट्रम्)       ----------- -----------
कस्य राजधानी राची ?                           (झारखण्डम्)     ----------- -----------
कस्य राजधानी जयपुरम् ?                       (राजस्थानम्)    ----------- -----------
कस्य राजधानी लखनऊ ?                        (उत्तरप्रदेशः)     ----------- -----------
कस्य राजधानी गान्धिनगरम् ?                 (गुजरातम्)       ----------- -----------
कस्य राजधानी तिर्वनन्तपुरम् ?                (केरलम्)           ----------- -----------
कस्य राजधानी बेङ्गलुरुः?                      (कर्नाटकम्)       ----------- -----------
कस्य राजधानी शिमला ?                        (हिमाचलम्)     ----------- -----------
कस्य राजधानी भोपालम् ?                      (मध्यप्रदेशः)      ----------- -----------
        
सप्तमी विभक्‍तिः  
अभ्यासः – ३
अधोलिखितपदानां त्रिषु वचनेषु सप्तमीविभक्त्यन्तानि रूपाणि लिखत -
पुंलिङ्गम्       एकवचनम् द्विवचनम्  बहुवचनम्
स्यूतः                स्यूते         स्यूतयोः          स्यूतेषु
ग्रामः                 -----------     -----------    ----------
वृक्षः                  -----------     -----------    ----------
मार्गः                 -----------     -----------    ----------
कूपः                  -----------     -----------    ----------
चषकः               -----------     -----------    ----------
प्रकोष्ठः              -----------     -----------    ----------
आसन्दः             -----------     -----------    ----------
आपणः              -----------     -----------    ----------
तडागः               -----------     -----------    ----------
नपुंसकलिङ्गम् एकवचनम्      द्विवचनम्   बहुवचनम्
पात्रम्                पात्रे             पात्रयोः         पात्रेषु               
चित्रम्               -----------     -----------    ----------
फलम्                -----------     -----------    ----------
गृहम्                 -----------     -----------    ----------
नगरम्               -----------     -----------    ----------
राज्यम्              -----------     -----------    ----------
मन्दिरम्                        -----------     -----------    ----------
पुस्तकम्             -----------     -----------    ----------
स्त्रीलिङ्गम्        एकवचनम्      द्विवचनम्    बहुवचनम्
लता                   लतायाम्         लतयोः        लतासु
नौका                 -----------     -----------    ----------
पेटिका               -----------     -----------    ----------
वाटिका             -----------     -----------    ----------
स्थालिका           -----------     -----------    ----------
कपाटिका           -----------     -----------    ----------
उत्पीठिका          -----------     -----------    ----------
नदी                  नद्याम्               नद्योः     नदीषु   
द्रोणी                 -----------     -----------    ----------
कूपी                  ----------- ------  ----------- ----------        
लेखनी               ----------- ------  ----------- ----------         
नगरी                -----------     -----------    ----------
अङ्गुली           -----------     -----------    ----------
राजधानी           -----------     -----------    ----------
अभ्यासः – ४
आवरणे प्रदत्तस्य पदस्य सप्तमीविभक्त्यन्तरूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत -
छात्रः  (विद्यालयः) विद्यालये पठति ।                             
कृष्णफलकं (प्रकोष्ठः) --------------------  अस्ति ।
रसगोलकम् (आपणः) --------------------भवति ।                
अध्यापिका (विद्यालयः) --------------------पाठयति । 
वैद्यः (चिकित्सालयः) --------------------उपविशति ।           
ग्रन्थः (ग्रन्थालयः) ----------- ------भवति ।
पुस्तकं (पुस्तकालयः) -------------------- भवति ।                
पिता (कार्यालयः) --------------------कार्यं करोति ।
विद्युत्कोषः (करदीपः) -------------------- भवति ।              
देवः (देवालयः) -------------------- विराजते ।
कुञ्चिका (तालः) -------------------- अस्ति ।            
जनाः घटीं (हस्तः) -------------------- धरन्ति ।       
तैलं (दीपः) -------------------- अस्ति ।                              
माता (पाकशाला) पाकशालायाम् अन्‍नं पचति ।   
माला (कण्ठः) -------------------- शोभते ।                          
वार्ता (पत्रिका) -------------------- अस्ति ।
स्थालिका (पाकशाला) -------------------- अस्ति।               
माला (वाटिका) -------------------- अस्ति ।
पाचकः  (पाकशाला) --------------------  पचति ।               
पुष्पं (वाटिका) -------------------- अस्ति । 
लेखनी (उत्पीठिका) -------------------- अस्ति ।                   
लता  (वाटिका) -------------------- अस्ति ।
पुष्पाणि (लता) -------------------- सन्ति ।              
धनं (कपाटिका) -------------------- अस्ति ।              
अश्वः ( अश्वशाला) -------------------- अस्ति ।                    
लेखनी (पेटिका) -------------------- अस्ति ।
छात्रः (पाठशाला) -------------------- पठति ।                     
कार्यक्रमः ( सभा) -------------------- अस्ति ।          
नासाभरणं (नासिका) --------------------  अस्ति ।               
पुस्तकं ( कपाटिका) -------------------- अस्ति ।       
वस्त्रं ( निधानिका) -------------------- अस्ति ।                     
माता (गृहम्) -------------------- वसति ।   
बालकः (गृहम्) -------------------- वसति ।            
जलं ( पात्रम्) -------------------- अस्ति ।               
देवः (मन्दिरम्) -------------------- अस्ति ।             
कूपी (गृहम् ) --------------------  अस्ति ।               
पाठः (पुस्तकम्) --------------------  अस्ति ।                       
श्लोकः (पुस्तकम्) --------------------  अस्ति ।
लता ( उद्यानम् ) -------------------- अस्ति ।                       
धेनुः (गृहम् ) -------------------- अस्ति ।    
सुगन्धः (पुष्पम् ) -------------------- अस्ति ।                       
उत्साहः (हृदयम् ) -------------------- अस्ति ।         
लक्ष्यं ( जीवनम् ) -------------------- अस्ति ।                      
नौका (नदी) नद्याम् अस्ति ।
कार्यक्रमः ( दूरदर्शनम् ) -------------------- अस्ति ।             
कमलं ( सरोवरः) -------------------- अस्ति ।
अङ्गुलीयकम्  (अङ्गुली ) -------------------- अस्ति ।         
मीनः (नदी) -------------------- अस्ति ।                  
ओदनं ( द्रोणी) -------------------- अस्ति ।              
सूची (घटी ) -------------------- अस्ति ।                 
जलं (द्रोणी ) -------------------- अस्ति ।                            
सूत्रं (सूची) -------------------- अस्ति ।       
सूपः (दर्वी) -------------------- अस्ति ।                              
पुष्पं (वेणी) -------------------- अस्ति ।
औषधं ( कूपी ) -------------------- अस्ति ।             
देवालयः ( नगरी ) -------------------- अस्ति ।        
कार्यक्रमः ( आकाशवाणी) -------------------- अस्ति ।          
मीनाः (जलम्) --------------------  जीवन्ति ।          
विश्वनाथः (काशी) --------------------  अस्ति ।                   
रामजन्मभूमिः (अयोध्या) ----------------- अस्ति ।
                                        उपपदविभक्‍तयः
विभक्‍तिः द्विधा भवति – कारकविभक्‍तिः , उपपदविभक्‍तिः च । यत्र कर्ता,कर्म,करणम्,सम्प्रदानम्,अपादानम्,अधिकरणं चेत्येतानि अधिकृत्य विभक्‍तिः प्रवर्तते तत्र कारकविभक्‍तिः इत्युच्यते । परन्तु यत्र पदानां सामीप्यत्वात् विभक्‍तिः प्रवर्तते तत्र उपपदविभक्‍तिः कथ्यते । अधः विद्यमानानि पदानि अधिकृत्य इत्थम् उपपदविभक्‍तिः प्रवर्तते । यथा -
द्वितीया – परितः (अभितः/सर्वतः), धिक्,  प्रति, उभयतः, विना
तृतीया – हीनः (रहित), विना, अलम्, सह (साकम्, सार्धम्), सदृशः, अङ्गविकारे – नेत्रेण काणः। पादेन खञ्जः।
चतुर्थी – दानार्थे, रुच् योगे, कुप्यति / क्रुध्यति, स्पृह्यति (इच्छति) नमः, अलम्, स्वाहा, स्वस्ति
पञ्चमी – विना, मा, बहिः, पूर्वम्, बिभेति, रक्षति
षष्ठी – उपरि, अधः, पुरतः, पृष्टतः, (निर्धारणे – कवीनां कालिदासः श्रेष्ठः ।)
सप्तमी – स्निह्, विश्वस्, कुशल,निपुण, (तेनाली रामः न्याये चतुरः।)
अभ्यासः - १
उपपदविभक्तिः (मिश्राभ्यासः)
अधः प्रदत्तानां स्थूलाक्षराणां पदानां योगे यथोचितां उपपदविभक्‍तिम् उपयुज्य रिक्‍तस्थानेषु लिखत -
पिता (कार्यालयः)--------------------- प्रति गच्छति ।            
छात्रः (विद्यालयः) ---------------------प्रति गच्छति ।
(ज्ञानं) ---------------------  विना जीवनं नास्ति ।                
(जलं) --------------------- विना जीवनं नास्ति ।
(देवालयः) --------------------- परितः वृक्षाः सन्ति ।           
(विद्यालयः) -------------------- उभयतः यानानि सन्ति ।
(वाटिका) --------------------- परितः लताः सन्ति ।             
(नदी) --------------------- उभयतः ग्रामाः सन्ति ।
(मन्दिरम्) --------------------- उभयतः पुष्पाणि सन्ति ।      
(कार्यालयः) --------------------- उभयतः जनाः सन्ति ।
धिक् ------------------- 
( चोरः)  धिक् ------------------ ! 
(मूर्खः)  धिक् -------------------- ! 
(कृपणा) अलम्  ----------------- ।
(कोलाहलः)  अलम्  --------------। 
(चर्चा)  अलम्  ------------------ । (विवादः)
शिक्षिका (छात्रः) -------------- कुप्यति   
अधिकारी (सेवकः)------------- क्रुध्यति । 
माता (पुत्री) -------------क्रुध्यति
सः भिक्षुकः (नेत्रम्) ------------ काणः अस्ति ।                     
सा महिला (पादः) --------------- खञ्जा अस्ति ।
कन्या (जनकः) --------------------- सह गच्छति ।                
राकेशः (अध्यापिका) --------------------- सह वदति ।
सः (अनुजा) --------------------- सह क्रीडति ।                     
पुत्री (अम्बा) --------------------- सह वसति ।
(विद्या) ----------------   हीनः छात्रः न शोभते ।              
(गुणाः) --------------------- हीनः छात्रः न शोभते ।
अहं (मित्रम्) --------------------- सह क्रीडामि ।                   
त्वं (भगिनी) --------------------- सह भ्रमसि ।
(गृहिणी) ---------------------- विना गृहं न शोभते ।          
(देशभक्ताः) ------------------- विना देशः न शोभते ।
पुत्रः (पिता) -------------- सदृशः उन्नतः अस्ति ।      
आम्रम् (अमृतम्) ---------------- सदृशं मधुरम् ।
तापी नदी (गङ्गा) -------------- सदृशी प्रसिद्धा नास्ति ।  
(जननी) ---------------- सदृशी वात्सल्यमयी नान्या ।
वृक्षः (मनुष्यः) --------------------- फलं ददाति ।                  
देवः (भक्तः) --------------------- वरं ददाति ।
शिक्षकः (छात्रा) --------------------- पुस्तकं ददाति ।            
त्वं (अनुजः) --------------------- सह क्रीडसि ।
पिता (पुत्रः) --------------------- चाकलेहं ददाति ।               
अहं (मित्रम्) --------------------- सह नृत्यामि ।
(देवः) --------------------- नमः ।                           
निर्वाहकः (प्रयाणिकः) ----------------- चिटिकां ददाति।
मनुष्यः (उन्नतपदम्) --------------- स्पृह्यति ।           
बुद्धिमान् छात्रः (प्रथमस्थानम्) -------------- स्पृह्यति ।
(शिवः) --------------------- नमः ।     
(दुर्गा) --------------------- नमः ।      
(पार्वती) ------------------ नमः ।
(अग्निः) ------------------ स्वाहा ।  
(त्वम्) ----------------- स्वस्ति ।           
(अनलः) ------------------ स्वाहा । 
(पावकः) ------------------ स्वाहा ।  
(वह्निः) ------------------ स्वाहा ।      
(भवत्) ----------------- स्वस्ति ।
(भवती) ----------------- स्वस्ति ।    
(शिष्यः) ----------------- स्वस्ति ।      
(शिष्या) ----------------- स्वस्ति ।
(पुत्री) ----------------- स्वस्ति ।              
(भक्तः) ----------------- स्वस्ति । 
(भक्ता) ----------------- स्वस्ति ।    
(गणेशः) ---------------- मोदकं रोचते ।
 (अहम्) -------------- संस्कृतं रोचते । 
(सः) ---------- क्रीडाः रोचन्ते ।
(सा) -------------- गानं रोचते ।         
(त्वम्) ------------- नृत्यं रोचते ।
(कः) --------------- अध्ययनं रोचते ?
(प्रयत्न)------------------ विना सफलता असम्भवा ।  
(गृहम्) ------------------ बहिः आतपः अस्ति ।        
माता (मासः)----------------पूर्वं शाटिकां क्रीतवती ।            
सः (अन्धकारः) ----------------बिभेति ।  
(वैशाखः) ---------------- पूर्वं चैत्रमासः भवति ।                  
(दीपोत्सवः) ---------------- पूर्वं विजयादशमी भवति ।
(परीक्षा) ---------------- पूर्वम् अध्ययनं भवति ।                  
(सोमवासरः) ---------------- पूर्वं रविवासरःभवति ।
मूषकः (मार्जालः) ----------------  बिभेति ।                    
मार्जालः (शुनकः)----------------  बिभेति ।
बालकः (सर्पः) ----------------  बिभेति ।                             
छात्राः (प्रधानाचार्या) ----------------  भयं कुर्वन्ति ।
देवः भक्तं (सङ्कटम्) ------------- रक्षति ।                          
वृक्षः सर्वान् (आतपः) ------------- रक्षति ।
पिता पुत्रं  (दुर्व्यसनम्) ------------- रक्षति ।             
माता पुत्रीं (दुष्टः) ------------- रक्षति ।
देवः भक्तं (दुर्जनम्) ------------------ रक्षति ।                       
(वृक्षः) ------------------ उपरि खगाः वसन्ति ।
भवत्याः लेखनी (उत्पीठिका) ------------------ अधः अस्ति । 
(गृहं) ------------------ पुरतः मार्गः अस्ति ।
भिक्षुकः (कारयानं) ------------------ पृष्टतः धावति ।              
कवीनां कालिदासः श्रेष्ठः ।        
सुनिलः (नृत्यम्) ------------------ निपुणः अस्ति ।  
रत्नाकरः (चित्रकला) ------------------ कुशलः अस्ति ।
माता (पुत्रः) ------------------ स्निह्यति ।                                 
पिता (पुत्री) ------------------ विश्वसिति ।           
तेनाली-रामः न्याये चतुरः।                                   
राजनेता (भाषणम्) ------------------ चतुरः।     
रावणः -------------- (रामः) सह युद्धं कृतवान् ।                   
अर्जुनः ------------------ (कर्णः) सह युद्धं कृतवान् ।         
सा --------------- (शर्करा) विना दुग्धं न पिबति ।                 
गुरुः शिष्यं  ------------------(पापम्) रक्षति । 
(त्वं) ------------------- नृत्यं रोचते किम् ।                       
(अस्मद्) --------------- नृत्यम् अत्यन्तं रोचते ।
अलम् अधिक -(चिन्तनम्)---------------------- ।               
---------------- (पृथ्वी) परितः अन्तरीक्षम् अस्ति ।

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें