लघुसिद्धान्तकौमुदी (तद्धिते विकारार्थकातः ठञधिकारपर्यन्तम् )


अथ विकारार्थकाः (प्राग्‍दीव्‍यतीयाः)
१११३ तस्‍य विकारः
(अश्‍मनो विकारे टिलोपो वक्तव्‍यः) । अश्‍मनो विकारः आश्‍मः । भास्‍मनः । मार्त्तिकः ।।
१११४ अवयवे च प्राण्‍योषधिवृक्षेभ्‍यः
चाद्विकारे । मयूरस्‍यावयवो विकारो वा मायूरः । मौर्वं काण्‍डं भस्‍म वा । पैप्‍पलम् ।।
१११५ मयड्वैतयोर्भाषायामभक्ष्याच्‍छादनयोः
प्रकृतिमात्रान्‍मयड्वा स्‍यात् विकारावयवयोः। अश्‍ममयम्आश्‍मनम्। अभक्षेयेत्‍यािद किम्मौद्गः सूपः। कार्पासमाच्‍छादनम् ।।
१११६ नित्‍यं वृद्धशरादिभ्‍यः
आम्रमयम् । शरमयम् ।।
१११७ गोश्‍च पुरीषे
गोः पुरीषं गोमयम् ।।
१११८ गोपयसोर्यत्
गव्‍यम् । पयस्‍यम् ।।
इति विकारार्थाः । (प्राग्‍दीव्‍यतीयाः) ।। ६ ।।

अथ ठगधिकारः

१११९ प्राग्‍वहतेष्‍ठक्
तद्वहतीत्‍यतः प्राक् ठगधिक्रियते ।।
११२० तेन दीव्‍यति खनति जयति जितम्
अक्षैर्दीव्‍यति खनति जयति जितो वा आिक्षकः ।।
११२१ संस्‍कृतम्
दध्‍ना संस्‍कृतम् दाधिकम् । मारीचिकम् ।।
११२२ तरति
तेनेत्‍येव । उडुपेन तरति औडुपिकः ।।
११२३ चरति
तृतीयान्‍ताद्गच्‍छति भक्षयतीत्‍यर्थयोष्‍ठक् स्‍यात् । हस्‍तिना चरति हास्‍तिकः । दध्‍ना चरति दाधिकः ।।
११२४ संसृष्‍टे
दध्‍ना संसृष्‍टं दाधिकम् ।।
११२५ उञ्छति
बदराण्‍युञ्छति बादरिकः ।।
११२६ रक्षति
समाजं रक्षति सामाजिकः ।।
११२७ शब्‍ददर्दुरं करोति
शब्‍दं करोति शाब्‍दिकः । दर्दुरं करोति दार्दुरिकः ।।
११२८ धर्मं चरति
धार्मिकः 
(अधर्माच्‍चेति वक्तव्‍यम्) । आधर्मिकः ।।
११२९ शिल्‍पम्
मृदङ्गवादनं शिल्‍पमस्‍य मार्दङि्गकः ।।
११३० प्रहरणम्
तदस्‍येत्‍येव । असिः प्रहरणमस्‍य आसिकः । धानुष्‍कः ।।
११३१ शीलम्
अपूपभक्षणं शीलमस्‍य आपूपिकः ।।
११३२ निकटे वसति
नैकटिको भिक्षुकः ।।
इति ठगधिकारः । (प्राग्‍वहतीयाः) ।। ७ ।।

अथ यदधिकारः

११३३ प्राग्‍घिताद्यत्
तस्‍मै हितमित्‍यतः प्राग् यदधिक्रियते ।।
११३४ तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम्
रथं वहति रथ्‍यः । युग्‍यः । प्रासङ्ग्‍यः ।।
११३५ धुरो यड्ढकौ
हलि चेति दीर्घे प्राप्‍ते –
११३६ न भकुर्छुराम्
भस्‍य कुर्छुरोश्‍चोपधाया इको दीर्घो न स्‍यात् । धुर्यः । धौरेयः ।।
११३७ नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्‍यस्‍तार्यतुल्‍यप्राप्‍यवध्‍यानाम्‍यसमसमितसंमितेषु
नावा तार्यं नाव्‍यं जलम् । वयसा तुल्‍यो वयस्‍यः । धर्मेण प्राप्‍यं धर्म्यम् । विषेण वध्‍यो विष्‍यः । मूलेन आनाम्‍यं मूल्‍यम् । मूलेन समो मूल्‍यः । सीतया समितं सीत्‍यं क्षेत्रम् । तुलया संमितम् तुल्‍यम् ।।
११३८ तत्र साधुः
अग्रे साधुः – अग्र्यः । सामसु साधुः सामन्‍यः । ये चाभावकर्मणोरिति प्रकृति भावः । कर्मण्‍यः । शरण्‍यः ।।
११३९ सभाया यः
सभ्‍यः ।।
इति यतोऽवधिः । (प्राग्‍घितीयाः) ।। ८ ।।

अथ छयतोरधिकारः

११४० प्राक् क्रीताच्‍छः
तेन क्रीतमित्‍यतः प्राक् छोऽधिक्रियते ।।
११४१ उगवादिभ्‍यो यत्
प्राक् क्रीतादित्‍येव । उवर्णान्‍ताद्गवादिभ्‍यश्‍च यत् स्‍यात् । छस्‍यापवादः । शङ्कवे हितं शङ्कव्‍यं दारु । गव्‍यम् ।
गणसूत्रम्- (नाभि नभं च) । नभ्‍योऽक्षः । नभ्‍यमञ्जनम् ।।
११४२ तस्‍मै हितम्
वत्‍सेभ्‍यो हितो वत्‍सीयो गोधुक् ।।
११४३ शरीरावयवाद्यत्
दन्‍त्‍यम् । कण्‍ठ्यम् । नस्‍यम् ।।
११४४ आत्‍मन्‍विश्वजनभोगोत्तरपदात्‍खः
११४५ आत्‍माध्‍वानौ खे
एतौ खे प्रकृत्‍या स्‍तः । आत्‍मने हितम् आत्‍मनीनम् । विश्वजनीनम् । मातृभोगीणः ।।
इति छयतोरवधिः । (प्राक्‍क्रीतीयाः) ।। ९ ।।

अथ ठञधिकारः 

११४६ प्राग्‍वतेष्‍ठञ्
तेन तुल्‍यमिति वतिं वक्ष्यतिततः प्राक् ठञधिक्रियते ।।
११४७ तेन क्रीतम्
सप्‍तत्‍या क्रीतं साप्‍ततिकम् । प्रास्‍थिकम् ।।
११४८ सर्वभूमिपृथिवीभ्‍यामणञौ
११४९ तस्‍येश्वरः
सर्वभूमिपृथिवीभ्‍यामणञौ स्‍तः । अनुशतिकादीनां च । सर्वभूमेरीश्वरः सार्वभौमः । पार्थिवः ।।
११५० पङि्क्तविंशतित्रिंशच्‍चत्‍वारिंशत्‍पञ्चाशत्‍षष्‍टिसप्‍तत्‍यशीतिनवतिशतम्
एते रूढिशब्‍दा निपात्‍यन्‍ते ।।
११५१ तदर्हति
लब्‍धुं योग्‍यो भवतीत्‍यर्थे द्वितीयान्‍ताट्ठञादयः स्‍युः । श्वेतच्‍छत्रमर्हति श्वैतच्‍छत्रिकः ।।
११५२ दण्‍डादिभ्‍यो यत्
एभ्‍यो यत् स्‍यात् । दण्‍डमर्हति दण्‍ड्यः । अर्घ्‍यः । वध्‍यः ।।
११५३ तेन निर्वृत्तम्
अह्‍ना निर्वृत्तम् आह्‍निकम् ।।
इति ठञोऽवधिः । (प्राग्‍वतीयाः) ।। १० ।।

Share:

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

लोकप्रिय पोस्ट

ब्लॉग की सामग्री यहाँ खोजें।

लेखानुक्रमणी

जगदानन्द झा. Blogger द्वारा संचालित.

मास्तु प्रतिलिपिः

इस ब्लॉग के बारे में

संस्कृतभाषी ब्लॉग में मुख्यतः मेरा
वैचारिक लेख, कर्मकाण्ड,ज्योतिष, आयुर्वेद, विधि, विद्वानों की जीवनी, 15 हजार संस्कृत पुस्तकों, 4 हजार पाण्डुलिपियों के नाम, उ.प्र. के संस्कृत विद्यालयों, महाविद्यालयों आदि के नाम व पता, संस्कृत गीत
आदि विषयों पर सामग्री उपलब्ध हैं। आप लेवल में जाकर इच्छित विषय का चयन करें। ब्लॉग की सामग्री खोजने के लिए खोज सुविधा का उपयोग करें

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 2

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 3

Sanskritsarjana वर्ष 2 अंक-1

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 1

समर्थक एवं मित्र

सर्वाधिकार सुरक्षित

विषय श्रेणियाँ

ब्लॉग आर्काइव

Recent Posts

लेखाभिज्ञानम्

अंक (1) अभिनवगुप्त (1) अलंकार (3) आचार्य (1) आधुनिक संस्कृत (1) आधुनिक संस्कृत गीत (1) आधुनिक संस्कृत साहित्य (3) आम्बेडकर (1) उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थान (1) उत्तराखंड (1) ऋग्वेद (1) ऋतु (1) ऋषिका (1) कणाद (1) करक चतुर्थी (1) करण (2) करवा चौथ (1) कर्मकाण्ड (33) कामशास्त्र (1) कारक (1) काल (3) काव्य (4) काव्यशास्त्र (8) काव्यशास्त्रकार (1) कुमाऊँ (1) कूर (1) कूर्मांचल (1) कृदन्त (3) कोजगरा (1) कोश (2) गंगा (1) गया (1) गाय (1) गीतकार (1) गीति काव्य (1) गुरु (1) गृह कीट (1) गोविन्दराज (1) ग्रह (1) चरण (1) छन्द (4) छात्रवृत्ति (1) जगत् (1) जगदानन्द झा (3) जगन्नाथ (1) जीवनी (3) ज्योतिष (13) तद्धित (10) तिङन्त (11) तिथि (2) तीर्थ (3) दर्शन (8) धन्वन्तरि (1) धर्म (1) धर्मशास्त्र (12) नक्षत्र (3) नाटक (2) नाट्यशास्त्र (2) नायिका (2) नीति (2) पक्ष (1) पतञ्जलि (3) पत्रकारिता (4) पत्रिका (6) पराङ्कुशाचार्य (2) पाण्डुलिपि (2) पालि (3) पुरस्कार (13) पुराण (2) पुरुषार्थोपदेश (1) पुस्तक (2) पुस्तक संदर्शिका (1) पुस्तक सूची (14) पुस्तकालय (5) पूजा (1) प्रत्यभिज्ञा शास्त्र (1) प्रशस्तपाद (1) प्रहसन (1) प्रौद्योगिकी (1) बिल्हण (1) बौद्ध (6) बौद्ध दर्शन (2) ब्रह्मसूत्र (1) भरत (1) भर्तृहरि (2) भामह (1) भाषा (1) भाष्य (1) भोज प्रबन्ध (1) मगध (3) मनु (1) मनोरोग (1) महाविद्यालय (1) महोत्सव (2) मुहूर्त (2) योग (6) योग दिवस (2) रचनाकार (3) रस (1) राजभाषा (1) रामसेतु (1) रामानुजाचार्य (4) रामायण (1) राशि (1) रोजगार (2) रोमशा (1) लघुसिद्धान्तकौमुदी (45) लिपि (1) वर्गीकरण (1) वल्लभ (1) वाल्मीकि (1) विद्यालय (1) विधि (1) विश्वनाथ (1) विश्वविद्यालय (1) वृष्टि (1) वेद (2) वैचारिक निबन्ध (22) वैशेषिक (1) व्याकरण (15) व्यास (2) व्रत (2) व्रत कथा (1) शंकाराचार्य (2) शतक (1) शरद् (1) शैव दर्शन (2) संख्या (1) संचार (1) संस्कार (19) संस्कृत (16) संस्कृत आयोग (1) संस्कृत गीतम्‌ (9) संस्कृत पत्रकारिता (2) संस्कृत प्रचार (1) संस्कृत लेखक (1) संस्कृत वाचन (1) संस्कृत विद्यालय (2) संस्कृत शिक्षा (4) संस्कृतसर्जना (5) सन्धि (3) समास (6) सम्मान (1) सामुद्रिक शास्त्र (1) साहित्य (1) साहित्यदर्पण (1) सुबन्त (7) सुभाषित (3) सूक्त (3) सूक्ति (1) सूचना (1) सोलर सिस्टम (1) सोशल मीडिया (2) स्तुति (2) स्तोत्र (11) स्त्रीप्रत्यय (1) स्मृति (11) स्वामि रङ्गरामानुजाचार्य (2) हास्य (1) हास्य काव्य (1) हुलासगंज (2) Devnagari script (2) Dharma (1) epic (1) jagdanand jha (1) JRF in Sanskrit (Code- 25) (3) Kahani (1) Library (1) magazine (1) Mahabharata (1) Manuscriptology (2) Pustak Sangdarshika (1) Sanskrit (2) Sanskrit language (1) sanskrit saptaha (1) sanskritsarjana (3) sex (1) Student Contest (1) UGC NET/ JRF (4)