लघुसिद्धान्तकौमुदी (तद्धिते त्‍वतलोरधिकारः भवनाद्यर्थकाश्च)


अथ त्‍वतलोरधिकारः (भाव-कर्मार्थाः)

११५४ तेन तुल्‍यं क्रिया चेद्वतिः
ब्राह्‍मणेन तुल्‍यं ब्राह्‍मणवत् अधीते । क्रिया चेदिति किम् ? गुणतुल्‍ये मा भूत् । पुत्रेण तुल्‍यः स्‍थूलः ।।
११५५ तत्र तस्‍येव
मथुरायामिव मथुरावत् स्रुग्‍ध्‍ने प्रकारः । चैत्रस्‍येव चैत्रवन्‍मैत्रस्‍य गावः ।।
११५६ तस्‍य भावस्‍त्‍वतलौ
प्रकृतिजन्‍यबोधे प्रकारो भावः । गोर्भावो गोत्‍वम् । गोता । त्‍वान्‍तं क्‍लीबम् ।।
११५७ आ च त्‍वात्
ब्रह्‍मणस्‍त्‍व इत्‍यतः प्राक् त्‍वतलावधिक्रियेते । अपवादैः सह समावेशार्थमिदम् । चकारो नञ्स्‍नञ्भ्‍यामपि समावेशार्थः । स्‍त्रिया भावः – स्‍त्रैणम् । स्‍त्रीत्‍वम् । स्‍त्रीता । पौस्‍नम् । पुंस्‍त्‍वम् । पुंस्‍ता ।।
११५८ पृथ्‍वादिभ्‍य इमनिज्‍वा
वावचनमणादिसमावेशार्थम् ।।
११५९ र ऋतो हलादेर्लघोः
हलादेर्लघोर्ऋकारस्‍य रः स्‍यादिष्‍ठेयस्‍सु परतः । पृथुमृदुभृशकृशदृढपरिवृढा नामेव रत्‍वम् ।।
११६० टेः
भस्‍य टेर्लोप इष्‍ठेमेयस्‍सु । पृथोर्भावः प्रथिमा –
११६१ इगन्‍ताच्‍च लघुपूर्वात्
इगन्‍ताल्‍लघुपूर्वात् प्रातिपदिकाद्भावेऽण् प्रत्‍ययः । पार्थवम् । म्रदिमामार्दवम् ।।
११६२ वर्णदृढादिभ्‍यः ष्‍यञ्च
चादिमनिच् । शौक्‍ल्‍यम् । शुिक्‍लमा । दार्ढ्यम् । द्रढिमा ।।
११६३ गुणवचनब्राह्‍मणादिभ्‍यः कर्मणि च
चाद्भावे । जडस्‍य भावः कर्म वा जाड्यम् । मूढस्‍य भावः कर्म वा मौढ्यम् । ब्राह्‍मण्‍यम् । आकृतिगणोऽयम् ।।
११६४ सख्‍युर्यः
सख्‍युर्भावः कर्म वा सख्‍यम् ।।
११६५ कपिज्ञात्‍योर्ढक्
कापेयम् । ज्ञातेयम् ।
११६६ पत्‍यन्‍तपुरोहितादिभ्‍यो यक्
सैनापत्‍यम् । पौरोहित्‍यम् ।।
इति त्‍वतलोरधिकारः ।। ११ ।।

अथ भवनाद्यर्थकाः


११६७ धान्‍यानां भवने क्षेत्रे खञ्
भवत्‍यस्‍मिन्निति भवनम् । मुद्गानां भवनं क्षेत्रं मौद्गीनम् ।।
११६८ व्रीहिशाल्‍योर्ढक्
व्रैहेयम् । शालेयम् ।।
११६९ हैयङ्गवीनं संज्ञायाम्
ह्‍योगोदोहशब्‍दस्‍य हियङ्गुरादेशः विकारार्थे खञ्च निपात्‍यते । दुह्‍यत इति दोहः क्षीरम् । ह्‍योगोदोहस्‍य विकारः – हैयङ्गवीनं नवनीतम् ।।
११७० तदस्‍य संजातं तारकादिभ्‍य इतच्
तारकाः संजाता अस्‍य तारकितं नभः । पण्‍डितः । आकृतिगणोऽयम् ।।
११७१ प्रमाणे द्वयसज्‍दघ्‍नञ्मात्रचः
तदस्‍येत्‍यनुवर्तते । ऊरू प्रमाणमस्‍य – ऊरुद्वयसम् । ऊरुदघ्‍नम् । ऊरुमात्रम् ।।
११७२ यत्तदेतेभ्‍यः परिमाणे वतुप्
यत्‍परिमाणमस्‍य यावान् । तावान् । एतावान् ।।
११७३ किमिदंभ्‍यां वो घः
आभ्‍यां वतुप् स्‍याद् वकारस्‍य घश्‍च ।।
११७४ इदंकिमोरीश्‍की
दृग्‍दृशवतुषु इदम ईश् किमः किः । कियान् । इयान् ।।
११७५ संख्‍याया अवयवे तयप्
पञ्च अवयवा अस्‍य पञ्चतयम् ।।
११७६ द्वित्रिभ्‍यां तयस्‍यायज्‍वा
द्वयम् । द्वितयम् । त्रयम् । त्रितयम् ।।
११७७ उभादुदात्तो नित्‍यम्
उभशब्‍दात्तयपोऽयच् स्‍यात् स चाद्युदात्तः । उभयम् ।।
११७८ तस्‍य पूरणे डट्
एकादशानां पूरणः एकादशः ।।
११७९ नान्‍तादसंख्‍यादेर्मट्
डटो मडागमः । पञ्चानां पूरणः पञ्चमः । नान्‍तात्‍किम् ?
११८० ति विंशतेर्डिति
विंशतेर्भस्‍य तिशब्‍दस्‍य लोपो डिति परे । विंशः । असंख्‍यादेः किम् ? एकादशः ।।
११८१ षट्कतिकतिपयचतुरां थुक्
एषां थुगागमः स्‍याड्डिट। षण्‍णां षष्‍ठः। कतिथः। कतिपयशब्‍दस्‍यासंख्‍यात्‍वेऽप्‍यत एव ज्ञापकाड्डट्। कतिपयथः। चतुर्थः ।।
११८२ द्वेस्‍तीयः
डटोऽपवादः । द्वयोः पूरणो द्वितीयः ।।
११८३ त्रेः संप्रसारणं च
तृतीयः ।।
११८४ श्रोत्रियंश्‍छन्‍दोऽधीते
श्रोत्रियः । वेत्‍यनुवृत्तेश्‍छान्‍दसः ।।
११८५ पूर्वादिनिः
पूर्वं कृतमनेन पूर्वी ।।
११८६ सपूर्वाच्‍च
कृतपूर्वा ।।
११८७ इष्‍टादिभ्‍यश्‍च
इष्‍टमनेन इष्‍टी । अधीती ।।
इति भवनाद्यर्थकाः ।। १२ ।।
Share:

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

लोकप्रिय पोस्ट

ब्लॉग की सामग्री यहाँ खोजें।

लेखानुक्रमणी

जगदानन्द झा. Blogger द्वारा संचालित.

मास्तु प्रतिलिपिः

इस ब्लॉग के बारे में

संस्कृतभाषी ब्लॉग में मुख्यतः मेरा
वैचारिक लेख, कर्मकाण्ड,ज्योतिष, आयुर्वेद, विधि, विद्वानों की जीवनी, 15 हजार संस्कृत पुस्तकों, 4 हजार पाण्डुलिपियों के नाम, उ.प्र. के संस्कृत विद्यालयों, महाविद्यालयों आदि के नाम व पता, संस्कृत गीत
आदि विषयों पर सामग्री उपलब्ध हैं। आप लेवल में जाकर इच्छित विषय का चयन करें। ब्लॉग की सामग्री खोजने के लिए खोज सुविधा का उपयोग करें

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 2

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 3

Sanskritsarjana वर्ष 2 अंक-1

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 1

समर्थक एवं मित्र

सर्वाधिकार सुरक्षित

विषय श्रेणियाँ

ब्लॉग आर्काइव

Recent Posts

लेखाभिज्ञानम्

अंक (1) अभिनवगुप्त (1) अलंकार (3) आचार्य (1) आधुनिक संस्कृत (1) आधुनिक संस्कृत गीत (1) आधुनिक संस्कृत साहित्य (3) आम्बेडकर (1) उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थान (1) उत्तराखंड (1) ऋग्वेद (1) ऋतु (1) ऋषिका (1) कणाद (1) करक चतुर्थी (1) करण (2) करवा चौथ (1) कर्मकाण्ड (33) कामशास्त्र (1) कारक (1) काल (3) काव्य (4) काव्यशास्त्र (12) काव्यशास्त्रकार (1) कुमाऊँ (1) कूर (1) कूर्मांचल (1) कृदन्त (3) कोजगरा (1) कोश (2) गंगा (1) गया (1) गाय (1) गीतकार (1) गीति काव्य (1) गुरु (1) गृह कीट (1) गोविन्दराज (1) ग्रह (1) चरण (1) छन्द (4) छात्रवृत्ति (1) जगत् (1) जगदानन्द झा (3) जगन्नाथ (1) जीवनी (3) ज्योतिष (13) तकनीकि शिक्षा (1) तद्धित (10) तिङन्त (11) तिथि (2) तीर्थ (3) दर्शन (11) धन्वन्तरि (1) धर्म (1) धर्मशास्त्र (12) नक्षत्र (3) नाटक (2) नाट्यशास्त्र (2) नायिका (2) नीति (2) पक्ष (1) पतञ्जलि (3) पत्रकारिता (4) पत्रिका (6) पराङ्कुशाचार्य (2) पाण्डुलिपि (2) पालि (3) पुरस्कार (13) पुराण (2) पुरुषार्थोपदेश (1) पुस्तक (2) पुस्तक संदर्शिका (1) पुस्तक सूची (14) पुस्तकालय (5) पूजा (1) प्रत्यभिज्ञा शास्त्र (1) प्रशस्तपाद (1) प्रहसन (1) प्रौद्योगिकी (1) बिल्हण (1) बौद्ध (6) बौद्ध दर्शन (2) ब्रह्मसूत्र (1) भरत (1) भर्तृहरि (2) भामह (1) भाषा (1) भाष्य (1) भोज प्रबन्ध (1) मगध (3) मनु (1) मनोरोग (1) महाविद्यालय (1) महोत्सव (2) मुहूर्त (2) योग (6) योग दिवस (2) रचनाकार (3) रस (1) राजभाषा (1) रामसेतु (1) रामानुजाचार्य (4) रामायण (1) राशि (1) रोजगार (2) रोमशा (1) लघुसिद्धान्तकौमुदी (45) लिपि (1) वर्गीकरण (1) वल्लभ (1) वाल्मीकि (1) विद्यालय (1) विधि (1) विश्वनाथ (1) विश्वविद्यालय (1) वृष्टि (1) वेद (2) वैचारिक निबन्ध (22) वैशेषिक (1) व्याकरण (15) व्यास (2) व्रत (2) व्रत कथा (1) शंकाराचार्य (2) शतक (1) शरद् (1) शैव दर्शन (2) संख्या (1) संचार (1) संस्कार (19) संस्कृत (16) संस्कृत आयोग (1) संस्कृत गीतम्‌ (9) संस्कृत पत्रकारिता (2) संस्कृत प्रचार (1) संस्कृत लेखक (1) संस्कृत वाचन (1) संस्कृत विद्यालय (3) संस्कृत शिक्षा (4) संस्कृतसर्जना (5) सन्धि (3) समास (6) सम्मान (1) सामुद्रिक शास्त्र (1) साहित्य (1) साहित्यदर्पण (1) सुबन्त (7) सुभाषित (3) सूक्त (3) सूक्ति (1) सूचना (1) सोलर सिस्टम (1) सोशल मीडिया (2) स्तुति (2) स्तोत्र (11) स्त्रीप्रत्यय (1) स्मृति (11) स्वामि रङ्गरामानुजाचार्य (2) हास्य (1) हास्य काव्य (1) हुलासगंज (2) Devnagari script (2) Dharma (1) epic (1) jagdanand jha (1) JRF in Sanskrit (Code- 25) (3) Kahani (1) Library (1) magazine (1) Mahabharata (1) Manuscriptology (2) Pustak Sangdarshika (1) Sanskrit (2) Sanskrit language (1) sanskrit saptaha (1) sanskritsarjana (3) sex (1) Student Contest (1) UGC NET/ JRF (4)