लघुसिद्धान्तकौमुदी (तद्धिते शैषिकाः)


                     अथ शैषिकाः

१०७१ शेषे
अपत्‍यादिचतुरर्थ्‍यन्‍तादन्‍योऽर्थः शेषस्‍तत्राणादयः स्‍युः । चक्षुषा गृह्‍यते चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्‍दः । औपनिषदः पुरुषः । दृषदि पिष्‍टा दार्षदाः सक्तवः । चतुर्भिरुह्‍यं चातुरं शकटम् । चतुर्दश्‍यां दृश्‍यते चातुर्दशं रक्षः । ‘तस्‍य विकारः’ इत्‍यतः प्राक् शेषाधिकारः ।।
१०७२ राष्‍ट्रावारपाराद्घखौ
आभ्‍यां क्रमाद् घखौ स्‍तः शेषे । राष्‍ट्रे जातादिः राष्‍ट्रियः। अवारपारीणः। 

(अवारपाराद्विगृहीतादपि विपरीताच्‍चेति वक्तव्‍यम्)
 । अवारीणः। पारीणः। पारावारीणः। इह प्रकृतिविशेषाद् घादयष्‍ट्युट्युलन्‍ताः प्रत्‍यया उच्‍यन्‍ते तेषां जातादयोऽर्थविशेषाः समर्थ विभक्तयश्‍च वक्ष्यन्‍ते ।।
१०७३ ग्रामाद्यखञौ
ग्राम्‍यः । ग्रामीणः ।।
१०७४ नद्यादिभ्‍यो ढक्
नादेयम् । माहेयम् । वाराणसेयम् ।।
१०७५ दिक्षणापश्‍चात्‍पुरसस्‍त्‍यक्
दािक्षणात्‍यः । पाश्‍चात्‍यः । पौरस्‍त्‍यः ।।
१०७६ द्युप्रागपागुदक्‍प्रतीचो यत्
दिव्‍यम् । प्राच्‍यम् । अपाच्‍यम् । उदीच्‍यम् । प्रतीच्‍यम् ।।
१०७७ अव्‍ययात्त्यप्
(अमेहक्‍वतसित्रेभ्‍य एव) । अमात्‍यः । इहत्‍यः । क्‍वत्‍यः । ततस्‍त्‍यः । तत्रत्‍यः ।
(त्‍यब्‍नेर्ध्रुव इति वक्तव्यम् ) । नित्‍यः ।।
१०७८ वृद्धिर्यस्‍याचामादिस्‍तद्वृद्धम्
यस्‍य समुदायस्‍याचां मध्‍ये आदिर्वृद्धिस्‍तद्वृद्धसंज्ञं स्‍यात् ।।
१०७९ त्‍यदादीनि च
वृद्धसंज्ञानि स्‍युः ।।
१०८० वृद्धाच्‍छः
शालीयः । मालीयः । तदीयः ।
(वा नामधेयस्‍य वृद्धसंज्ञा वक्तव्‍या) । देवदत्तीयःदैवदत्तः ।।
१०८१ गहादिभ्‍यश्‍च
गहीयः ।।
१०८२ युष्‍मदस्‍मदोरन्‍यतरस्‍यां खञ् च
चाच्‍छः । पक्षेऽण् । युवयोर्युष्‍माकं युष्‍मदीयःअस्‍मदीयः ।।
१०८३ तस्‍मिन्नणि च युष्‍माकास्‍माकौ
युष्‍मदस्‍मदोरेतावादेशौ स्‍तः खञ्यणि च । यौष्‍माकीणः । आस्‍माकीनः । यौष्‍माकः । आस्‍माकः ।।
१०८४ तवकममकावेकवचने
एकार्थवाचिनोर्युष्‍मदस्‍मदोस्‍तवकममकौ स्‍तः खञि अणि च । तावकीनः । तावकः । मामकीनः । मामकः । छे तु –
१०८५ प्रत्‍ययोत्तरपदयोश्‍च
मपर्यन्‍तयोरेतयोरेकार्थवाचिनोस्‍त्‍वमौ स्‍तः प्रत्‍यये उत्तरपदे च परतः । त्‍वदीयः । मदीयः । त्‍वत्‍पुत्रः । मत्‍पुत्रः ।।
१०८६ मध्‍यान्‍मः
मध्‍यमः ।।
१०८७ कालाट्ठञ्
कालवाचिभ्‍यष्‍ठञ् स्‍यात् । कालिकम् । मासिकम् । सांवत्‍सरिकम् । (अव्‍ययानां भमात्रे टिलोपः) । सायम्‍प्रातिकः । पौनः पुनिकः ।।
१०८८ प्रावृष एण्‍यः
प्रावृषेण्‍यः ।।
१०८९ सायञ्चिरम्‍प्राह्‍णेप्रगेऽव्‍ययेभ्‍यष्‍ट्युट्युलौ तुट् च
सायमित्‍यादिभ्‍यश्‍चतुर्भ्‍योऽव्‍ययेभ्‍यश्‍च कालवाचिभ्‍यष्‍ट्युट्युलौ स्‍तस्‍तयोस्‍तुट् च । सायन्‍तनम् । चिरन्‍तनम् । प्राह्‍णे प्रगे अनयोरेदन्‍तत्‍वं निपात्‍यते । प्राह्‍णेतनम् । प्रगेतनम् । दोषातनम् ।।
१०९० तत्र जातः
सप्‍तमीसमर्थाज्‍जात इत्‍यर्थेऽणादयो घादयश्‍च स्‍युः । स्रुग्‍घ्‍ने जातः स्रौग्‍घ्‍नः । उत्‍से जात औत्‍सः । राष्‍ट्रे जातो राष्‍टि्रयः । अवारपारे जातः अवारपारीणःइत्‍यादि।।
१०९१ प्रावृषष्‍ठप्
एण्‍यापवादः । प्रावृषिकः ।।
१०९२ प्रायभवः
तत्रेत्‍येव । स्रुग्‍घ्‍ने प्रायेण बाहुल्‍येन भवति स्रौग्‍घ्‍नः ।।
१०९३ सम्‍भूते
स्रुग्‍घ्‍ने संभवति स्रौग्‍घ्‍नः ।।
१०९४ कोशाड्ढञ्
कौशेयम् वस्‍त्रम् ।।
१०९५ तत्र भवः
स्रुग्‍घ्‍ने भवः स्रौग्‍घ्‍नः । औत्‍सः । राष्‍टि्रयः ।।
१०९६ दिगादिभ्‍यो यत्
दिश्‍यम् । वर्ग्‍यम् ।।
१०९७ शरीरावयवाच्‍च
दन्‍त्‍यम् । कण्‍ठ्यम् । 

(अध्‍यात्‍मादेष्‍ठञिष्‍यते)
 अध्‍यात्‍मं भवमाध्‍यात्‍मिकम् ।।
१०९८ अनुशतिकादीनां च
एषामुभयपदवृद्धिर्ञिति णिति किति च। आधिदैविकम्। आधिभौतिकम्। ऐहलौकिकम्। पारलोकिकम्। आकृतिगणोऽयम् ।।
१०९९ जिह्‍वामूलाङ्गुलेश्‍छः
जिह्‍वामूलीयम् । अङ्गुलीयम् ।।
११०० वर्गान्‍ताच्‍च
कवर्गीयम् ।।
११०१ तत आगतः
स्रुग्‍घ्‍नादागतः स्रौग्‍घ्‍नः ।।
११०२ ठगायस्‍थानेभ्‍यः
शुल्‍कशालाया आगतः शौल्‍कशालिकः ।।
११०३ विद्यायोनिसंबन्‍धेभ्‍यो वुञ्
औपाध्‍यायकः । पैतामहकः ।।
११०४ हेतुमनुष्‍येभ्‍योऽन्‍यतरस्‍यां रूप्‍यः
समादागतं समरूप्‍यम् । पक्षे – गहादित्‍वाच्‍छः । समीयम् । विषमीयम् । देवदत्तरूप्‍यम् । दैवदत्तम् ।।
११०५ मयट् च
सममयम् । देवदत्तमयम् ।।
११०६ प्रभवति
हिमवतः प्रभवति हैमवती गङ्गा ।।
११०७ तद्गच्‍छति पथिदूतयोः
स्रुग्‍घ्‍नं गच्‍छति स्रौग्‍ध्‍नः पन्‍था दूतो वा ।।
११०८ अभिनिष्‍क्रामति द्वारम्
स्रुग्‍घ्‍नमभिनिष्‍क्रामति स्रौग्‍घ्‍नं कान्‍यकुब्‍जद्वारम् ।।
११०९ अधिकृत्‍य कृते ग्रन्‍थे
शारीरकमधिकृत्‍य कृतो ग्रन्‍थः शारीरकीयः ।।
१११० सोऽस्‍य निवासः
स्रुग्‍घ्‍नो निवासोऽस्‍य स्रौग्‍घ्‍नः ।।
११११ तेन प्रोक्तम्
पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् ।।
१११२ तस्‍येदम्
उपगोरिदम् औपगवम् ।।
इति शैषिकाः ।। ५ ।।
Share:

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

लोकप्रिय पोस्ट

ब्लॉग की सामग्री यहाँ खोजें।

लेखानुक्रमणी

जगदानन्द झा. Blogger द्वारा संचालित.

मास्तु प्रतिलिपिः

इस ब्लॉग के बारे में

संस्कृतभाषी ब्लॉग में मुख्यतः मेरा
वैचारिक लेख, कर्मकाण्ड,ज्योतिष, आयुर्वेद, विधि, विद्वानों की जीवनी, 15 हजार संस्कृत पुस्तकों, 4 हजार पाण्डुलिपियों के नाम, उ.प्र. के संस्कृत विद्यालयों, महाविद्यालयों आदि के नाम व पता, संस्कृत गीत
आदि विषयों पर सामग्री उपलब्ध हैं। आप लेवल में जाकर इच्छित विषय का चयन करें। ब्लॉग की सामग्री खोजने के लिए खोज सुविधा का उपयोग करें

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 2

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 3

Sanskritsarjana वर्ष 2 अंक-1

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 1

समर्थक एवं मित्र

सर्वाधिकार सुरक्षित

विषय श्रेणियाँ

ब्लॉग आर्काइव

Recent Posts

लेखाभिज्ञानम्

अंक (1) अभिनवगुप्त (1) अलंकार (3) आचार्य (1) आधुनिक संस्कृत (1) आधुनिक संस्कृत गीत (1) आधुनिक संस्कृत साहित्य (3) आम्बेडकर (1) उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थान (1) उत्तराखंड (1) ऋग्वेद (1) ऋतु (1) ऋषिका (1) कणाद (1) करक चतुर्थी (1) करण (2) करवा चौथ (1) कर्मकाण्ड (33) कामशास्त्र (1) कारक (1) काल (3) काव्य (4) काव्यशास्त्र (12) काव्यशास्त्रकार (1) कुमाऊँ (1) कूर (1) कूर्मांचल (1) कृदन्त (3) कोजगरा (1) कोश (2) गंगा (1) गया (1) गाय (1) गीतकार (1) गीति काव्य (1) गुरु (1) गृह कीट (1) गोविन्दराज (1) ग्रह (1) चरण (1) छन्द (4) छात्रवृत्ति (1) जगत् (1) जगदानन्द झा (3) जगन्नाथ (1) जीवनी (3) ज्योतिष (13) तकनीकि शिक्षा (1) तद्धित (10) तिङन्त (11) तिथि (2) तीर्थ (3) दर्शन (11) धन्वन्तरि (1) धर्म (1) धर्मशास्त्र (12) नक्षत्र (3) नाटक (2) नाट्यशास्त्र (2) नायिका (2) नीति (2) पक्ष (1) पतञ्जलि (3) पत्रकारिता (4) पत्रिका (6) पराङ्कुशाचार्य (2) पाण्डुलिपि (2) पालि (3) पुरस्कार (13) पुराण (2) पुरुषार्थोपदेश (1) पुस्तक (2) पुस्तक संदर्शिका (1) पुस्तक सूची (14) पुस्तकालय (5) पूजा (1) प्रत्यभिज्ञा शास्त्र (1) प्रशस्तपाद (1) प्रहसन (1) प्रौद्योगिकी (1) बिल्हण (1) बौद्ध (6) बौद्ध दर्शन (2) ब्रह्मसूत्र (1) भरत (1) भर्तृहरि (2) भामह (1) भाषा (1) भाष्य (1) भोज प्रबन्ध (1) मगध (3) मनु (1) मनोरोग (1) महाविद्यालय (1) महोत्सव (2) मुहूर्त (2) योग (6) योग दिवस (2) रचनाकार (3) रस (1) राजभाषा (1) रामसेतु (1) रामानुजाचार्य (4) रामायण (1) राशि (1) रोजगार (2) रोमशा (1) लघुसिद्धान्तकौमुदी (45) लिपि (1) वर्गीकरण (1) वल्लभ (1) वाल्मीकि (1) विद्यालय (1) विधि (1) विश्वनाथ (1) विश्वविद्यालय (1) वृष्टि (1) वेद (2) वैचारिक निबन्ध (22) वैशेषिक (1) व्याकरण (15) व्यास (2) व्रत (2) व्रत कथा (1) शंकाराचार्य (2) शतक (1) शरद् (1) शैव दर्शन (2) संख्या (1) संचार (1) संस्कार (19) संस्कृत (16) संस्कृत आयोग (1) संस्कृत गीतम्‌ (9) संस्कृत पत्रकारिता (2) संस्कृत प्रचार (1) संस्कृत लेखक (1) संस्कृत वाचन (1) संस्कृत विद्यालय (3) संस्कृत शिक्षा (4) संस्कृतसर्जना (5) सन्धि (3) समास (6) सम्मान (1) सामुद्रिक शास्त्र (1) साहित्य (1) साहित्यदर्पण (1) सुबन्त (7) सुभाषित (3) सूक्त (3) सूक्ति (1) सूचना (1) सोलर सिस्टम (1) सोशल मीडिया (2) स्तुति (2) स्तोत्र (11) स्त्रीप्रत्यय (1) स्मृति (11) स्वामि रङ्गरामानुजाचार्य (2) हास्य (1) हास्य काव्य (1) हुलासगंज (2) Devnagari script (2) Dharma (1) epic (1) jagdanand jha (1) JRF in Sanskrit (Code- 25) (3) Kahani (1) Library (1) magazine (1) Mahabharata (1) Manuscriptology (2) Pustak Sangdarshika (1) Sanskrit (2) Sanskrit language (1) sanskrit saptaha (1) sanskritsarjana (3) sex (1) Student Contest (1) UGC NET/ JRF (4)