लघुसिद्धान्तकौमुदी (भ्वादिगणः आत्मनेपदिनः उभयपदिनश्च)


अथ आत्मनेपदिनो धातवः

एध वृद्धौ ।। १ ।।

५१० टित आत्‍मनपदानां टेरे

टितो लस्‍यात्‍मनेपदानां टेरेत्‍वम् । एधते ।।

५११ आतो ङितः

अतः परस्‍य ङितामाकारस्‍य इय् स्‍यात् । एधेते । एधन्‍ते ।।

५१२ थासः से

टितो लस्‍य थासः से स्‍यात् । एधसे । एधेथे । एधध्‍वे । अतो गुणे । एधे । एधावहे । एधामहे ।।

५१३ इजादेश्‍च गुरुमतोऽनृच्‍छः

इजादिर्यो धातुर्गुरुमानृच्‍छत्‍यन्‍यस्‍तत आम् स्‍याल्‍लिटि ।।

५१४ आम्‍प्रत्‍ययवत्‍कृञोऽनुप्रयोगस्‍य

आम्‍प्रत्‍ययो यस्‍मादित्‍यतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । आम्‍प्रकृत्‍या तुल्‍यमनुप्रयुज्‍यमानात् कृञोऽप्‍यात्‍मनेपदम् ।।

५१५ लिटस्‍तझयोरेशिरेच्

लिडादेशयोस्‍तझयोरेश् इरेजेतौ स्‍तः । एधाञ्चक्रे । एधाञ्चक्राते । एधाञ्चक्रिरे । एधाञ्चकृषे । एधाञ्चक्राथे ।।

५१६ इणः षीध्‍वंलुङि्लटां धोऽङ्गात्

इणन्‍तादङ्गात्‍परेषां षीध्‍वंलुङि्लटां धस्‍य ढः स्‍यात् ।। एधाञ्चकृढ्वे । एधाञ्चक्रे । एधाञ्चकृवहे । एधाञ्चकृमहे । एधाम्‍बभूव । एधामास । एधिता । एधितारौ । एधितारः । एधितासे । एधितासाथे ।।

५१७ धि च

धादौ प्रत्‍यये परे सस्‍य लोपः । एधिताध्‍वे ।।

५१८ ह एति

तासस्‍त्‍योः सस्‍य हः स्‍यादेति परे । एधिताहे । एधितास्‍वहे । एधितास्‍महे । एधिष्‍यते । एधिष्‍येते । एधिष्‍यन्‍ते । एधिष्‍यसे । एधिष्‍येथे । एधिष्‍यध्‍वे । एधिष्‍ये । एधिष्‍यावहे । एधिष्‍यामहे ।।

५१९ आमेतः

लोट एकारस्‍याम् स्‍यात् । एधताम् । एधेताम् । एधन्‍ताम् ।।

५२० सवाभ्‍यां वामौ

सवाभ्‍याम् परस्‍य लोडेतः क्रमाद्वामौ स्‍तः । एधस्‍व । एधेथाम् । एधध्‍वम् ।।

५२१ एत ऐ

लोडुत्तमस्‍य एत ऐ स्‍यात् । एधै । एधावहै । एधामहै ।। आटश्‍च । ऐधत । ऐधेताम् । ऐधन्‍त । ऐधथाः । ऐधेथाम् । ऐधध्‍वम् । ऐधे । ऐधावहि । ऐधामहि ।।

५२२ लिडः सीयुट्

सलोपः । एधेत । एधेयाताम् ।।

५२३ झस्‍य रन्

लिङो झस्‍य रन् स्‍यात् । एधेरन् । एधेथाः । एधेयाथाम् । एधेध्‍वम् ।।

५२४ इटोऽत्

लिङादेशस्‍य इटोऽत्‍स्‍यात् । एधेय । एधेवहि । एधेमहि ।।

५२५ सुट् तिथोः

लिङस्‍तथोः सुट् । यलोपः । आर्धधातुकत्‍वात्‍सलोपो न । एधिषीष्‍ट । एधिषीयास्‍ताम् । एधिषीरन् । एधिषीष्‍ठाः । एधिषीयास्‍थाम् । एधिषीध्‍वम् । एधिषीय । एधिषीवहि । एधिषीमहि । ऐधिष्‍ट । ऐधिषाताम् ।।

५२६ आत्‍मनेपदेष्‍वनतः

अनकारात्‍परस्‍यात्‍मनेपदेषु झस्‍य अदित्‍यादेशः स्‍यात् । ऐधिषत । ऐधिष्‍ठाः । ऐधिषाथाम् । ऐधिढ्वम् । ऐधिषि । ऐधिष्‍वहि । ऐधिष्‍महि । ऐधिष्‍यत । ऐधिष्‍येताम् । ऐधिष्‍यन्‍त । ऐधिष्‍यथाः । ऐधिष्‍येथाम् । ऐधिष्‍यध्‍वम् । ऐधिष्‍ये । ऐधिष्‍यावहि । ऐधिष्‍यामहि ।। कमु कान्‍तौ ।। २ ।।

५२७ क्रमेर्णिङ्

स्‍वार्थे । ङित्त्वात्तङ् । कामयते ।।

५२८ अयामन्‍ताल्‍वाय्‍येत्‍न्‍िवष्‍णुषु

आम् अन्‍त आलु आय्‍य इत्‍नु इष्‍णु एषु णेरयादेशः स्‍यात् । कामायाञ्चक्रे । आयादय इति णिङ् वा । चकमे । चकमाते । चकमिरे । चकमिषे । चकमाथे । चकमिध्‍वे । चकमे । चकमिवहे । चकमिमहे । कामयिता । कामयितासे । कमिता । कामयिष्‍यते, कमिष्‍यते । कामयताम् । अकामयत । कामयेत । कामयिषीष्‍ट ।।

५२९ विभाषेटः

इणः परो य इट् ततः परेषां षीध्‍वंलुङि्लटां धस्‍य वा ढः । कामयिषीढ्वम्, कामयिषीध्‍वम् । कमिषीष्‍ट । कमिषीध्‍वम् ।।

५३० णिश्रिद्रुश्रुभ्‍यः कर्तरि चङ्

ण्‍यन्‍तात् श्र्यादिभ्‍यश्‍च च्‍लेश्‍चङ् स्‍यात् कर्त्रर्थे लुङि परे । अकामि अ त इति स्‍थिते

५३१ णेरनिटि

अनिडादावार्धधातुके परे णेर्लोपः स्‍यात् ।

५३२ णौ चङ्युपधाया ह्रस्‍वः

चङ्परे णौ यदङ्गं तस्‍योपधाया ह्रस्‍वः स्‍यात् ।।

५३३ चङि

चङि परे अनभ्‍यासस्‍य धात्‍ववयवस्‍यैकाचः प्रथमस्‍य द्वे स्‍तोऽजादेर्द्वितीयस्‍य ।।

५३४ सन्‍वल्‍लघुनि चङ्परेऽनग्‍लोपे

चङ्परे णौ यदङ्गं तस्‍य योऽभ्‍यासो लघुपरः, तस्‍य सनीव कार्यं स्‍याण्‍णावग्‍लोपेऽसति ।।

५३५ सन्‍यतः

अभ्‍यासस्‍यात इत् स्‍यात् सनि ।।

५३६ दीर्घो लघोः

लघोरभ्‍यासस्‍य दीर्घः स्‍यात् सन्‍वद्भावविषये । अचीकमत, णिङ्भावपक्षे — (कमेश्‍च्‍लेश्‍चङ् वाच्‍यः) । अचकमत । अकामयिष्‍यत, अकमिष्‍यत ।। अय गतौ ।। ३ ।। अयते ।।

५३७ उपसर्गस्‍यायतौ

अयतिपरस्‍योपसर्गस्‍य यो रेफस्‍तस्‍य लत्‍वं स्‍यात् । प्‍लायते । पलायते ।।

५३८ दयायासश्‍च

दय् अय् आस् एभ्‍य आम् स्‍याल्‍लिटि । अयाञ्चक्रे । अयिता । अयिष्‍यते । अयताम् । आयत । अयेत । अयिषीष्‍ट । विभाषेटः । अयिषीढ्वम्, अयिषीध्‍वम् । आयिष्‍ट । आयिढ्वम्, आयिध्‍वम् । आयिष्‍यत ।। द्युत दीप्‍तौ ।। ४ ।। द्योतते ।।

५३९ द्युतिस्‍वाप्‍योः सम्‍प्रसारणम्

अनयोरभ्‍यासस्‍य सम्‍प्रसारणं स्‍यात् । दिद्युते ।।

५४० द्युद्भ्‍यो लुङि

द्युतादिभ्‍यो लुङः परस्‍मैपदं वा स्‍यात् । पुषादीत्‍यङ् । अद्युतत्, अद्योतिष्‍ट । अद्योतिष्‍यत ।। एवं श्विता वर्णे ।। ५ ।। ञिमिदा स्‍नेहने ।। ६ ।। ञिष्‍विदा स्‍नेहनमोचनयोः ।। ७ ।। मोहनयोरित्‍येके । ञिक्ष्विदा चेत्‍येके ।। रुच दीप्‍तावभिप्रीतौ च ।। ८ ।। घुट परिवर्तने ।। ९ ।। शुभ दीप्‍तौ ।। १० ।। क्षुभ संचलने ।। ११ ।। णभ तुभ हिंसायाम् ।। १२-१३ ।। स्रंसु भ्रंसु ध्‍वंसु अवस्रंसने ।। १४-१५-१६ ।। ध्‍वंसु गतौ च ।। स्रम्‍भु विश्वासे ।। १७ ।। वृतु वर्तने ।। १८ ।। वर्तते । ववृते । वर्तिता ।।

५४१ वृद्भ्‍यः स्‍यसनोः

वृतादिभ्‍यः पञ्चभ्‍यो वा परस्‍मैपदं स्‍यात्‍स्‍ये सनि च ।।

५४२ न वृद्भ्‍यश्‍चतुर्भ्‍यः

वृतुवृधुशृधुस्‍यन्‍दूभ्‍यः सकारादेरार्धधातुकस्‍येण् न स्‍यात् तङानयोरभावे । वर्त्‍स्‍यति, वर्तिष्‍यते । वर्तताम् । अवर्तत । वर्तेत । वर्तिषीष्‍ट । अवर्तिष्‍ट । अवर्त्‍स्‍यत् , अवर्तिष्‍यत् ।। दद दाने ।। १९ ।। ददते ।।

५४३ न शसददवादिगुणानाम्

शसेर्ददेर्वकारादीनां गुणशब्‍देन विहितो योऽकारस्‍तस्‍य एत्त्वाभ्‍यासलोपौ न । दददे । दददाते । दददिरे । ददिता । ददिष्‍यते । ददताम् । अददत । ददेत । ददिषीष्‍ट । अददिष्‍ट । अददिष्‍यत ।। त्रपूष् लज्‍जायाम् ।। २० ।। त्रपते ।।

५४४ तॄफलभजत्रपश्‍च

एषामत एत्त्वमभ्‍यासलोपश्‍च स्‍यात् किति लिटि सेटि थलि च । त्रेपे । त्रपिता, त्रप्‍ता । त्रपिष्‍यते, त्रप्‍स्‍यते । त्रपताम् । अत्रपत । त्रपेत । त्रपिषीष्‍ट, त्रप्‍सीष्‍ट । अत्रपिष्‍ट, अत्रप्‍त । अत्रपिष्‍यत, अत्रप्‍स्‍यत ।।

इत्‍यात्‍मनेपदिनः।।

                                                     अथोभयपदिनः


श्रिञ् सेवायाम् ।। १ ।। श्रयति, श्रयते । शिश्राय, शिश्रिये । श्रयितासि, श्रयितासे । श्रयिष्‍यति, श्रयिष्‍यते । श्रयतु, श्रयताम् । अश्रयत्, अश्रयत । श्रयेत्, श्रयेत । श्रीयात्, श्रयिषीष्‍ट । चङ् । अशिश्रियत्, अशिश्रियत । अश्रयिष्‍यत्, अश्रयिष्‍यत ।। भृञ् भरणे ।। २ ।। भरति, भरते । बभार । बभ्रतुः । बभ्रुः । बभर्थ । बभृव । बभृम । बभ्रे । बभृषे । भर्तासि, भर्तासे । भरिष्‍यति, भरिष्‍यते । भरतु, भरताम् । अभरत्, अभरत । भरेत्, भरेत ।।

५४५ रिङ् शयग्‍लिङ्क्षु

शे यकि यादावार्धधातुके लिङि च ऋतो रिङ् आदेशः स्‍यात् । रीङि प्रकृते रिङि्वधानसामर्थ्‍याद्दीर्घो न । भ्रियात् ।।

५४६ उश्‍च

ऋवर्णात्‍परौ झलादी लिङि्सचौ कितौ स्‍तस्‍तङि । भृषीष्‍ट । भृषीयास्‍ताम् । अभार्षीत् ।।

५४७ ह्रस्‍वादङ्गात्

सिचो लोपो झलि । अभृत । अभृषाताम् । अभरिष्‍यत्, अभरिष्‍यत ।। हृञ् हरणे ।। ३ ।। हरति, हरते । जहार । जहर्थ । जिह्रव । जिह्रम । जह्रे । जिह्रषे । हर्तासि, हर्तासे । हरिष्‍यति, हरिष्‍यते । हरतु, हरताम् । अहरत्, अहरत । हरेत्, हरेत । ह्रियात्, हृषीष्‍ट । हृषीयास्‍ताम् । अहार्षीत्, अहृत । अहरिष्‍यत्, अहरिष्‍यत ।। धृञ् धारणे ।। ४ ।। धरति, धरते ।। णीञ् प्रापणे ।। ५ ।। नयति, नयते ।। डुपचष् पाके ।। ६ ।। पचति, पचते । पपाच । पेचिथ, पपक्‍थ । पेचे । पक्तासि, पक्तासे ।। भज सेवायाम् ।। ७ ।। भजति, भजते । बभाज, भेजे । भक्तासि, भक्तासे । भक्ष्यति, भक्ष्यते । अभाक्षीत्, अभक्त । अभक्षाताम् ।।

यज देवपूजा सङ्गतिकरणदानेषु ।। ८ ।। यजति, यजते ।।

५४८ लिट्यभ्‍यासस्‍योभयेषाम्

वच्‍यादीनां ग्रह्‍यादीनां चाभ्‍यासस्‍य सम्‍प्रसारणं लिटि । इयाज ।।

५४९ वचिस्‍वपियजादीनां किति

वचिस्‍वप्‍योर्यजादीनां च संप्रसारणं स्‍यात् किति । ईजतुः । ईजुः । इयजिथ, इयष्‍ठ । ईजे । यष्‍टा ।।

५५० षढोः कः सि

यक्ष्यति, यक्ष्यते । इज्‍यात्, यक्षीष्‍ट । अयाक्षीत्, अयष्‍ट ।। वह प्रापणे ।। ९ ।। वहति, वहते । उवाह । ऊहतुः । ऊहुः । उवहिथ ।।

५५१ झषस्‍ताथोर्धोऽधः

झषः परस्‍योस्‍तथोर्धः स्‍यान्न तु दधातेः ।।

५५२ ढो ढे लोपः

५५३ सहिवहोरोदवर्णस्‍य

अनयोरवर्णस्‍य ओत्‍स्‍याड्ढलोपे । उवोढ । ऊहे । वोढा । वक्ष्यति । अवाक्षीत् । अवोढाम् । अवाक्षुः । अवाक्षीः । अवोढम् । अवोढ । अवाक्षम् । अवाक्ष्व । अवाक्ष्म । अवोढ । अवक्षाताम् । अवक्षत । अवोढाः । अवक्षाथाम् । अवोढ्वम् । अविक्ष । अवक्ष्वहि । अवक्ष्महि ।।

इति भ्‍वादयः ।। १ ।।

Share:

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

लोकप्रिय पोस्ट

ब्लॉग की सामग्री यहाँ खोजें।

लेखानुक्रमणी

जगदानन्द झा. Blogger द्वारा संचालित.

मास्तु प्रतिलिपिः

इस ब्लॉग के बारे में

संस्कृतभाषी ब्लॉग में मुख्यतः मेरा
वैचारिक लेख, कर्मकाण्ड,ज्योतिष, आयुर्वेद, विधि, विद्वानों की जीवनी, 15 हजार संस्कृत पुस्तकों, 4 हजार पाण्डुलिपियों के नाम, उ.प्र. के संस्कृत विद्यालयों, महाविद्यालयों आदि के नाम व पता, संस्कृत गीत
आदि विषयों पर सामग्री उपलब्ध हैं। आप लेवल में जाकर इच्छित विषय का चयन करें। ब्लॉग की सामग्री खोजने के लिए खोज सुविधा का उपयोग करें

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 2

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 3

Sanskritsarjana वर्ष 2 अंक-1

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 1

समर्थक एवं मित्र

सर्वाधिकार सुरक्षित

विषय श्रेणियाँ

ब्लॉग आर्काइव

Recent Posts

लेखाभिज्ञानम्

अंक (1) अभिनवगुप्त (1) अलंकार (3) आचार्य (1) आधुनिक संस्कृत (1) आधुनिक संस्कृत गीत (1) आधुनिक संस्कृत साहित्य (3) आम्बेडकर (1) उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थान (1) उत्तराखंड (1) ऋग्वेद (1) ऋतु (1) ऋषिका (1) कणाद (1) करक चतुर्थी (1) करण (2) करवा चौथ (1) कर्मकाण्ड (33) कामशास्त्र (1) कारक (1) काल (3) काव्य (4) काव्यशास्त्र (8) काव्यशास्त्रकार (1) कुमाऊँ (1) कूर (1) कूर्मांचल (1) कृदन्त (3) कोजगरा (1) कोश (2) गंगा (1) गया (1) गाय (1) गीतकार (1) गीति काव्य (1) गुरु (1) गृह कीट (1) गोविन्दराज (1) ग्रह (1) चरण (1) छन्द (4) छात्रवृत्ति (1) जगत् (1) जगदानन्द झा (3) जगन्नाथ (1) जीवनी (3) ज्योतिष (13) तद्धित (10) तिङन्त (11) तिथि (2) तीर्थ (3) दर्शन (8) धन्वन्तरि (1) धर्म (1) धर्मशास्त्र (12) नक्षत्र (3) नाटक (2) नाट्यशास्त्र (2) नायिका (2) नीति (2) पक्ष (1) पतञ्जलि (3) पत्रकारिता (4) पत्रिका (6) पराङ्कुशाचार्य (2) पाण्डुलिपि (2) पालि (3) पुरस्कार (13) पुराण (2) पुरुषार्थोपदेश (1) पुस्तक (2) पुस्तक संदर्शिका (1) पुस्तक सूची (14) पुस्तकालय (5) पूजा (1) प्रत्यभिज्ञा शास्त्र (1) प्रशस्तपाद (1) प्रहसन (1) प्रौद्योगिकी (1) बिल्हण (1) बौद्ध (6) बौद्ध दर्शन (2) ब्रह्मसूत्र (1) भरत (1) भर्तृहरि (2) भामह (1) भाषा (1) भाष्य (1) भोज प्रबन्ध (1) मगध (3) मनु (1) मनोरोग (1) महाविद्यालय (1) महोत्सव (2) मुहूर्त (2) योग (6) योग दिवस (2) रचनाकार (3) रस (1) राजभाषा (1) रामसेतु (1) रामानुजाचार्य (4) रामायण (1) राशि (1) रोजगार (2) रोमशा (1) लघुसिद्धान्तकौमुदी (45) लिपि (1) वर्गीकरण (1) वल्लभ (1) वाल्मीकि (1) विद्यालय (1) विधि (1) विश्वनाथ (1) विश्वविद्यालय (1) वृष्टि (1) वेद (2) वैचारिक निबन्ध (22) वैशेषिक (1) व्याकरण (15) व्यास (2) व्रत (2) व्रत कथा (1) शंकाराचार्य (2) शतक (1) शरद् (1) शैव दर्शन (2) संख्या (1) संचार (1) संस्कार (19) संस्कृत (16) संस्कृत आयोग (1) संस्कृत गीतम्‌ (9) संस्कृत पत्रकारिता (2) संस्कृत प्रचार (1) संस्कृत लेखक (1) संस्कृत वाचन (1) संस्कृत विद्यालय (2) संस्कृत शिक्षा (4) संस्कृतसर्जना (5) सन्धि (3) समास (6) सम्मान (1) सामुद्रिक शास्त्र (1) साहित्य (1) साहित्यदर्पण (1) सुबन्त (7) सुभाषित (3) सूक्त (3) सूक्ति (1) सूचना (1) सोलर सिस्टम (1) सोशल मीडिया (2) स्तुति (2) स्तोत्र (11) स्त्रीप्रत्यय (1) स्मृति (11) स्वामि रङ्गरामानुजाचार्य (2) हास्य (1) हास्य काव्य (1) हुलासगंज (2) Devnagari script (2) Dharma (1) epic (1) jagdanand jha (1) JRF in Sanskrit (Code- 25) (3) Kahani (1) Library (1) magazine (1) Mahabharata (1) Manuscriptology (2) Pustak Sangdarshika (1) Sanskrit (2) Sanskrit language (1) sanskrit saptaha (1) sanskritsarjana (3) sex (1) Student Contest (1) UGC NET/ JRF (4)