लघुसिद्धान्तकौमुदी (जुहोत्यादिप्रकरणम्)


अथ जुहोत्‍यादयः

हु दानादनयोः ।। १ ।।
६०७ जुहोत्‍यादिभ्‍यः श्‍लुः
शपः श्‍लुः स्‍यात् ।।
सूत्रार्थ-  जुहोत्यादि गणपठित धातुओं से विहित ‘शप्’ का श्लु (लोप) हो। 
६०८ श्‍लौ
धातोर्द्वे स्‍तः । जुहोति । जुहुतः ।
सूत्रार्थ-  धातु को द्वित्व हो ‘श्लु’ के परे (श्लु के विषय में)। 
६०९ अदभ्‍यस्‍तात्
झस्‍यात्‍स्‍यात् । हुश्‍नुवोरिति यण् । जुह्‍वति ।।
सूत्रार्थ-  अभ्यस्त से परे  झ को अत् आदेश हो। 
६१० भीह्रीभृहुवां श्‍लुवच्‍च
एभ्‍यो लिटि आम् वा स्‍यादामि श्‍लाविव कार्यं च । जुहवाञ्चकारजुहाव । होता । होष्‍यति । जुहोतुजुहुतात् । जुहुताम् । जुह्‍वतु । जुहुधि । जुहवानि । अजुहोत् । अजुहुताम् ।।

सूत्रार्थ-  भीह्रीभृ और ‘हु’ धातु से विकल्प से ‘आम्’ हो ‘लिट’ के परे , ‘श्लु’ की तरह द्वित्वादि कार्य भी हो। 
६११ जुसि च
इगन्‍ताङ्गस्‍य गुणोऽजादौ जुसि । अजुहवुः । जुहुयात् । हूयात् । अहौषीत् । अहोष्‍यत् ।। ञिभी भये ।। २ ।। बिभेति ।।
सूत्रार्थ-  इगन्त अंग को गुण हो ‘अजादि जुस् के परे रहते।
६१२ भियोऽन्‍यतरस्‍याम्
इकारो वा स्‍याद्धलादौ िक्‍ङति सार्वधातुके । बिभितःबिभीतः । बिभ्‍यति । बिभयाञ्चकारबिभाय । भेता । भेष्‍यति । बिभेतुबिभितात्बिभीतात् । अबिभेत् । बिभीयात् । भीयात् । अभैषीत् । अभेष्‍यत् ।। ह्री लज्‍जायाम् ।। ३ ।। जिह्रेति । जिह्रीतः । जिह्रियति । जिह्रयाञ्चकारजिह्राय । ह्रेता । ह्रेष्‍यति । जिह्रेतु । अजिह्रेत् । जिह्रियात् । ह्रीयात् । अह्रैषीत् । अह्रेष्‍यत् ।। पॄ पालन पूरणयोः ।। ४ ।।
सूत्रार्थ-  हलादि  कित्- ङित् सार्वधातुक के परे रहते ‘भी’ धातु को ‘इत्व’ होविकल्प से। 
६१३ अर्तिपिपर्त्‍योश्‍च
अभ्‍यासस्‍य इकारोऽन्‍तादेशः स्‍यात् श्‍लौ । पिपर्ति ।।
सूत्रार्थ-  ऋ धातु ‘पृ’ धातु के अभ्यास को ‘इत्व’ हो, ‘श्लु’ के विषय में। 
६१४ उदोष्‍ठ्यपूर्वस्‍य
अङ्गावयवौष्‍ठ्यपूर्वो य ॠत् तदन्‍तस्‍याङ्गस्‍य उत् स्‍यात् ।।
सूत्रार्थ-  अङ्गावयव ओष्ठयपूर्वक ऋदन्त अंग को ‘उत्’ आदेश हो। 
६१५ हलि च
रेफवान्‍तस्‍य धातेरुपधाया इको दीर्घो हलि । पिपूर्तः । पिपुरति । पपार ।।
सूत्रार्थ-  रेफान्त और वान्त धातु सबन्धी उपधा ‘इक्’ को दीर्घ हो ‘हल्’के परे। 
६१६ शॄदॄप्रां ह्रस्‍वो वा
एषां लिटि ह्रस्‍वो वा स्‍यात् । पप्रतुः ।।
शृ, दृ तथा पृ धातु को हृस्व होकित्-लिट् के परे रहतेविकल्प से। 
६१७ ऋच्‍छत्‍यॄताम्
तौदादिक ऋच्‍छेर् ऋधातोर् ॠतां च गुणो लिटि । पपरतुः । पपरुः ।।
सूत्रार्थ-  तुदादिक ‘ऋच्छ’ धातु, ‘ऋ’ धातु और दीर्घ ऋकारान्त धातु को गुण होलिट्’ के परे। 
६१८ वॄतो वा
वृङ्वृञ्भ्‍यामॄदन्‍ताच्‍चेटो दीर्घो वा स्‍यान्न तु लिटि । परितापरीता । परीष्‍यतिपरिष्‍यति । पिपर्तु । अपिपः । अपिपूर्ताम् । अपिपरुः । पिपूर्यात् । पूर्यात् । अपारीत् ।।
सूत्रार्थ-  ‘वृङ्’ धातु, ‘वृञ्’ धातु और दीर्घ ऋदन्त धातु से पर ‘इट्’ को दीर्घ होविकल्प से परे  परन्तु ‘लिट्’ के परे नहीं हो। 
६१९ सिचि च परस्‍मैपदेषु
अत्र इटो न दीर्घः । अपारिष्‍टाम् । अपरिष्‍यत्अपरीष्‍यत् ।। ओहाक् त्‍यागे ।। ५ ।। जहाति ।।
सूत्रार्थ-  परस्मैपद परक ‘सिच्’ के परे रहते ‘वृङ्, वृञ् तथा ऋदन्त धातु से परे इट् का दीर्घ नहीं हो। 
६२० जहातेश्‍च
इद्वा स्‍याद्धलादौ क्‍ङिति सार्वधातुके । जहितः ।।
सूत्रार्थ-  ‘हा’ धातु को ‘इत्व’ होहलादि ‘कित्-ङित्’ के परे विकल्प से। 
६२१ ई हल्‍यघोः
श्‍नाभ्‍यस्‍तयोरात ईत् स्‍यात् सार्वधातुके िक्‍ङति हलादौ न तु घोः । जहीतः ।।
सूत्रार्थ-  सार्वधातुक हलादि ‘कित् ङित्’ के परे रहते ‘श्ना प्रत्यय और अभ्यस्तसंज्ञक धातु के आकार को ‘ईत्व’ हो, परन्तु घु संज्ञक धातु के आकार को न हो । 
६२२ श्‍नाभ्‍यस्‍तयोरातः
अनयोरातो लोपः क्‍ङिति सार्वधातुके । जहति । जहौ । हाता । हास्‍यति । जहातुजहितात्जहीतात् ।।
सूत्रार्थ-  श्ना प्रत्यय और अभ्यस्तसंज्ञक धातुके आकार का लोप होकित् ङित् सार्वधातुक के परे। 
६२३ आ च हौ
जहातेर्हौ परे आ स्‍याच्‍चादिदीतौ । जहाहिजहिहिजहीहि । अजहात् । अजहुः ।।
सूत्रार्थ-  हि परे रहते ‘हा’ (ओहाक्) धातु को ‘आत्व’ होचकारात् ‘इत्व’ और ‘ईत्व’ भी हो। 
६२४ लोपो यि
जहातेरालोपो यादौ सार्वधातुके । जह्‍यात् । एर्लिङि । हेयात् । अहासीत् । अहास्‍यत् ।। माङ् माने शब्‍दे च ।। ६ ।।
सूत्रार्थ-  ‘हा’ धातुके आकार का लोप होयकारादि सार्वधातुक के परे। 
६२५ भृञामित्
भृञ् माङ् ओहाङ् एषां त्रयाणामभ्‍यासस्‍य इत्‍स्‍यात् श्‍लौ । मिमीते । मिमाते । मिमते । ममे । माता । मास्‍यते । मिमीताम् । अमिमीत । मिमीत । मासीष्‍ट । अमास्‍त । अमास्‍यत ।। ओहाङ् गतौ ।। ७ ।। जिहीते । जिहाते । जिहते । जहे । हाता । हास्‍यते । जिहीताम् । अजिहीत । जिहीत । हासीष्‍ट । अहास्‍त । अहास्‍यत ।। डु भृञ् धारणपोषणयोः ।। ८ ।। बिभर्ति । बिभृतः । बिभ्रति । बिभृते । बिभ्राते । बिभ्रते । विभराञ्चकारबभार । बभर्थ । बभृव । बिभराञ्चक्रेबभ्रे । भर्तासिभर्तासे । भरिष्‍यतिभरिष्‍यते । बिभर्तु । बिभराणि । बिभृताम् । अबिभः । अबिभृताम् । अबिभरुः । अबिभृत । बिभृयात्बिभ्रीत । भ्रियात्भृषीष्‍ट । अभार्षीत्अभृत । अभरिष्‍यत्अभरिष्‍यत ।। डु दाञ् दाने ।। ९ ।। ददाति । दत्तः । ददति । दत्ते । ददाते । ददते । ददौददे । दातासिदातासे । दास्‍यतिदास्‍यते । ददातु ।।
सूत्रार्थ-  ‘श्लु’ के विषय में ‘भृञ्’ माङ् और ओहाक् धातु सम्बन्धी अभ्यास को ‘इत्व’ हो  
६२६ दाधा घ्‍वदाप्
दारूपा धारूपाश्‍च धातवो घुसंज्ञाः स्‍युर्दाप्‍दैपौ विना । घ्‍वसोरित्‍येत्त्वम् । देहि । दत्तम् । अददात्अदत्त । दद्यात्ददीत । देयात्दासीष्‍ट । अदात् । अदाताम् । अदुः ।।
सूत्रार्थ-  ‘दा’ रूप तथा ‘धा’ रूप धातुओं की धुसंज्ञा हो, ‘दाप्’ दैप् को छोड़कर। 
६२७ स्‍थाघ्‍वोरिच्‍च
अनयोरिदन्‍तादेशः सिच्‍च कित्‍स्‍यादात्‍मनेपदे । अदित । अदास्‍यत्अदास्‍यत ।। डु धाञ् धारणपोषणयोः ।। १० ।। दधाति ।।
आत्मनेपद प्रत्यय के परे रहते ‘स्था’ धातु और घुसंज्ञक धातु को इकार अन्तादेश हो और धातु से परे जो ‘सिच्’ वह ‘कित्’ हो । 
६२८ दधस्‍तथोश्‍च
द्विरुक्तस्‍य झषन्‍तस्‍य धाञो बशो भष् स्‍यात्तयोः स्‍ध्‍वोश्‍च परतः । धत्तः । दधति । दधासि । धत्‍थः । धत्‍थ । धत्ते । दधाते । दधते । धत्‍से । धद्ध्‍वे । घ्‍वसोरेद्धावभ्‍यास लोपश्‍च । धेहि । अदधात्अधत्त । दध्‍यात्दधीत । धेयात्धासीष्‍ट । अधात्अधित । अधास्‍यत् । अधास्‍यत ।। णिजिर् शौचपोषणयोः ।। ११ ।। 
सूत्रार्थ-  जिसे द्वित्व किया गया हो (द्विरूक्त) ऐसे झषन्त ‘धा´’ धातु के ‘वश्’ को भष्भाव होतकारथकारसकार और ‘ध्व’ के परे।
(वा.) इर इत्‍संज्ञा वाच्‍या ।।
‘इर्’ की इत्संज्ञा करनी चाहिये। 
६२९ णिजां त्रयाणां गुणः श्‍लौ
णिज्‍विज्‍विषामभ्‍यासस्‍य गुणः स्‍यात् श्‍लौ । नेनेक्ति । नेनिक्तः । नेनिजति । नेनिक्ते । निनेजनिनिजे । नेक्ता । नेक्ष्यतिनेक्ष्यते । नेनेक्तु । नेनिग्‍धि ।।
सूत्रार्थ-  णिज्विज् और विष् धातु के अभ्यास को ‘गुण’ होश्लु के विषय में।
६३० नाभ्‍यस्‍तस्‍याचि पिति सार्वधातुके
लघूपधगुणो न स्‍यात् । नेनिजानि । नेनिक्ताम् । अनेनेक् । अनेनिक्ताम् । अनेनिजुः । अनेनिजम् । अनेनिक्त । नेनिज्‍यात् । नेनिजीत । निज्‍यात्निक्षीष्‍ट ।।

६३१ इरितो वा
इरितो धातोश्‍च्‍लेरङ् वा परस्‍मै पदेषु । अनिजत्अनैक्षीत्अनिक्त । अनेक्ष्यत्अनेक्ष्यत ।।

इति जुहोत्‍यादयः ।। ३ ।।

Share:

कोई टिप्पणी नहीं:

टिप्पणी पोस्ट करें

लोकप्रिय पोस्ट

ब्लॉग की सामग्री यहाँ खोजें।

लेखानुक्रमणी

जगदानन्द झा. Blogger द्वारा संचालित.

मास्तु प्रतिलिपिः

इस ब्लॉग के बारे में

संस्कृतभाषी ब्लॉग में मुख्यतः मेरा
वैचारिक लेख, कर्मकाण्ड,ज्योतिष, आयुर्वेद, विधि, विद्वानों की जीवनी, 15 हजार संस्कृत पुस्तकों, 4 हजार पाण्डुलिपियों के नाम, उ.प्र. के संस्कृत विद्यालयों, महाविद्यालयों आदि के नाम व पता, संस्कृत गीत
आदि विषयों पर सामग्री उपलब्ध हैं। आप लेवल में जाकर इच्छित विषय का चयन करें। ब्लॉग की सामग्री खोजने के लिए खोज सुविधा का उपयोग करें

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 2

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 3

Sanskritsarjana वर्ष 2 अंक-1

संस्कृतसर्जना वर्ष 1 अंक 1

समर्थक एवं मित्र

सर्वाधिकार सुरक्षित

विषय श्रेणियाँ

ब्लॉग संग्रह

Recent Posts

लेखाभिज्ञानम्

अंक (1) अभिनवगुप्त (1) अलंकार (3) आचार्य (1) आधुनिक संस्कृत (1) आधुनिक संस्कृत गीत (1) आधुनिक संस्कृत साहित्य (3) आम्बेडकर (1) उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थान (1) उत्तराखंड (1) ऋग्वेद (1) ऋतु (1) ऋषिका (1) कणाद (1) करक चतुर्थी (1) करण (2) करवा चौथ (1) कर्मकाण्ड (33) कामशास्त्र (1) कारक (1) काल (3) काव्य (6) काव्यशास्त्र (12) काव्यशास्त्रकार (1) कुमाऊँ (1) कूर (1) कूर्मांचल (1) कृदन्त (3) कोजगरा (1) कोश (2) गंगा (1) गया (1) गाय (1) गीतकार (1) गीति काव्य (1) गुरु (1) गृह कीट (1) गोविन्दराज (1) ग्रह (1) चरण (1) छन्द (4) छात्रवृत्ति (1) जगत् (1) जगदानन्द झा (3) जगन्नाथ (1) जीवनी (3) ज्योतिष (13) तकनीकि शिक्षा (1) तद्धित (10) तिङन्त (11) तिथि (2) तीर्थ (3) दर्शन (11) धन्वन्तरि (1) धर्म (1) धर्मशास्त्र (12) नक्षत्र (3) नाटक (2) नाट्यशास्त्र (2) नायिका (2) नीति (2) पक्ष (1) पतञ्जलि (3) पत्रकारिता (4) पत्रिका (6) पराङ्कुशाचार्य (2) पाण्डुलिपि (2) पालि (3) पुरस्कार (13) पुराण (2) पुरुषार्थोपदेश (1) पुस्तक (2) पुस्तक संदर्शिका (1) पुस्तक सूची (14) पुस्तकालय (5) पूजा (1) प्रत्यभिज्ञा शास्त्र (1) प्रशस्तपाद (1) प्रहसन (1) प्रौद्योगिकी (1) बिल्हण (1) बौद्ध (6) बौद्ध दर्शन (2) ब्रह्मसूत्र (1) भरत (1) भर्तृहरि (2) भामह (1) भाषा (1) भाष्य (1) भोज प्रबन्ध (1) मगध (3) मनु (1) मनोरोग (1) महाविद्यालय (1) महोत्सव (2) मुहूर्त (2) योग (6) योग दिवस (2) रचनाकार (3) रस (1) राजभाषा (1) रामसेतु (1) रामानुजाचार्य (4) रामायण (1) राशि (1) रोजगार (2) रोमशा (1) लघुसिद्धान्तकौमुदी (45) लिपि (1) वर्गीकरण (1) वल्लभ (1) वाल्मीकि (1) विद्यालय (1) विधि (1) विश्वनाथ (1) विश्वविद्यालय (1) वृष्टि (1) वेद (2) वैचारिक निबन्ध (22) वैशेषिक (1) व्याकरण (15) व्यास (2) व्रत (2) व्रत कथा (1) शंकाराचार्य (2) शरद् (1) शैव दर्शन (2) संख्या (1) संचार (1) संस्कार (19) संस्कृत (16) संस्कृत आयोग (1) संस्कृत गीतम्‌ (9) संस्कृत पत्रकारिता (2) संस्कृत प्रचार (1) संस्कृत लेखक (1) संस्कृत वाचन (1) संस्कृत विद्यालय (3) संस्कृत शिक्षा (4) संस्कृतसर्जना (5) सन्धि (3) समास (6) सम्मान (1) सामुद्रिक शास्त्र (1) साहित्य (2) साहित्यदर्पण (1) सुबन्त (7) सुभाषित (3) सूक्त (3) सूक्ति (1) सूचना (1) सोलर सिस्टम (1) सोशल मीडिया (2) स्तुति (2) स्तोत्र (10) स्त्रीप्रत्यय (1) स्मृति (11) स्वामि रङ्गरामानुजाचार्य (2) हास्य (1) हास्य काव्य (1) हुलासगंज (2) Devnagari script (2) Dharma (1) epic (1) jagdanand jha (1) JRF in Sanskrit (Code- 25) (3) Kahani (1) Library (1) magazine (1) Mahabharata (1) Manuscriptology (2) Pustak Sangdarshika (1) Sanskrit (2) Sanskrit language (1) sanskrit saptaha (1) sanskritsarjana (3) sex (1) Student Contest (1) UGC NET/ JRF (4)